مالکیت سورس کد سایت؛ بندهای قرارداد، تحویل ریپو و چک‌لیست انتقال

مالکیت سورس کد سایت را قبل از قرارداد روشن کنید: خواندن پیشنهاد قیمت، متن نمونه بندها، ماژول‌های قبلی مجری، آزمون تحویل و چک‌لیست انتقال پروژه.

عاطفه پناهی۸ مهر ۱۴۰۵به‌روزرسانی ۷ آبان ۱۴۰۵۳۵ دقیقه مطالعه۳۲۱ بازدید

ارسال این مقاله

مالکیت سورس کد سایت؛ بندهای قرارداد، تحویل ریپو و چک‌لیست انتقال
فهرست مطالب
  1. چرا مالکیت سورس کد مهم است؟
  2. وابستگی دائمی به یک طراح
  3. ریسک توقف کامل
  4. مشکل در سرمایه‌گذاری و فروش
  5. امنیت و داده مشتریان
  6. چه چیزهایی باید تحویل بگیرید؟
  7. مخزن کنترل نسخه
  8. مستندات فنی
  9. مالکیت، لایسنس یا اشتراک؛ فرقشان در عمل چیست؟
  10. مالکیت در پیشنهاد قیمت؛ هفت جمله‌ای که باید دنبالش بگردید
  11. بندهای ضروری قرارداد
  12. بند مالکیت فکری
  13. بند تحویل
  14. بند دامنه و میزبانی
  15. بند محرمانگی
  16. بند پایان همکاری
  17. بند پشتیبانی و انتقال
  18. بند استفاده در نمونه‌کار
  19. متن نمونه بندها؛ چه بنویسید که بعداً بحث پیش نیاید
  20. جمله‌های مبهم و جمله‌های روشن
  21. نشانه‌های قفل‌شدن روی طراح
  22. پلتفرم اختصاصی طراح؛ یک مدل مشروع با شرایط روشن
  23. سؤالاتی که قبل از انتخاب طراح بپرسید
  24. تست ۳۰ دقیقه‌ای: واقعاً مالک سایتتان هستید؟
  25. اگر امروز قفل شده‌اید چه کنید؟
  26. متن پیشنهادی برای درخواست تحویل
  27. مالکیت در پروژه‌های نرم‌افزاری و وب‌اپلیکیشن
  28. قانون چه می‌گوید و چرا باز هم قرارداد لازم است؟
  29. ریپازیتوری؛ سند واقعی مالکیت کد
  30. مالکیت مرحله‌ای؛ وقتی پروژه چندفازی است
  31. ماژول‌های قبلی مجری و کتابخانه‌های متن‌باز؛ همه کد مال شما نمی‌شود
  32. قالب، افزونه، فونت و تصویر؛ مالکیت بخش‌هایی که مال مجری نیست
  33. دامنه .ir؛ در ایرنیک دقیقاً چه چیزی را چک کنید
  34. حساب سرویس‌های جانبی؛ فهرستی که باید به نام خودتان باشد
  35. آزمون تحویل قبل از قسط آخر
  36. نشانه‌های خطر در فایل‌هایی که تحویل می‌گیرید
  37. امانت‌گذاری کد (Escrow) کی به کار می‌آید؟
  38. چک‌لیست تحویل پروژه
  39. دستور جلسه تحویل فنی
  40. مدیریت امن دسترسی‌ها پس از تحویل
  41. تمرین ۱۴روزه بعد از تحویل؛ اگر فردا تیم عوض شود چه؟
  42. شاخص‌های روز ۷ و ۳۰ و ۹۰ بعد از تحویل
  43. مسئول هر دارایی بعد از تحویل؛ تمدیدها را به حافظه نسپارید
  44. هزینه سال اول مالکیت؛ چه چیزهایی به نام شما تمدید می‌شود
  45. مالکیت و هزینه پروژه
  46. شفافیت تحویل در پونوکد
  47. مطالب مرتبط
  48. راهنماهای تازه مرتبط؛ آبان ۱۴۰۵
  49. سؤالات متداول درباره مالکیت سورس کد

به‌روزرسانی ۸ آبان ۱۴۰۵: خلاصه پاسخ به ابتدای صفحه آمد، راهنماهای تازه مرتبط و سؤال‌های جدید اضافه شد و راه گرفتن مشاوره کوتاه‌تر شد.

مالکیت سورس کد سایت یا نرم‌افزار یکی از مهم‌ترین موضوعاتی است که کارفرمایان هنگام امضای قرارداد طراحی سایت کمتر به آن توجه می‌کنند و بعدها، هنگام قطع همکاری با طراح، تغییر تیم یا فروش کسب‌وکار، با پیامدهای آن روبه‌رو می‌شوند. اگر سورس کد، پایگاه داده، دامنه، هاست و حساب‌های سرویس‌های جانبی به نام شما نباشد و به شما تحویل داده نشود، در عمل مالک سایت خود نیستید؛ بلکه اجاره‌نشین آن هستید. در این مقاله توضیح می‌دهیم چرا مالکیت مهم است، دقیقاً چه چیزهایی باید تحویل بگیرید، چه بندهایی در قرارداد ضروری است، نشانه‌های قفل‌شدن روی طراح کدام‌اند و اگر امروز در چنین وضعیتی هستید چه کاری می‌توانید انجام دهید.

این مقاله مشاوره حقوقی نیست؛ برای تنظیم دقیق قرارداد، به‌خصوص در پروژه‌های بزرگ، با مشاور حقوقی مشورت کنید. هدف ما این است که بدانید چه سؤالاتی بپرسید و به چه نکاتی توجه کنید. برای مرور کامل مراحل سفارش سایت، مقاله چک‌لیست طراحی سایت؛ از بریف و قرارداد تا انتشار را هم ببینید.

پاسخ کوتاه: سایت وقتی واقعاً مال شماست که دامنه، هاست، مخزن کد، دیتابیس و حساب درگاه و پیامک به نام خودتان باشد و یک برنامه‌نویس دیگر بتواند بدون کمک مجری قبلی کار را ادامه دهد. قرارداد این را می‌نویسد، ولی فقط آزمون عملی نشان می‌دهد درست انجام شده یا نه.

  • قبل از امضا: در پیشنهاد قیمت دنبال جمله‌هایی مثل «هاست رایگان»، «پلتفرم اختصاصی ما» و «تحویل کد با هزینه جدا» بگردید و جوابشان را مکتوب بگیرید.
  • حین پروژه: مالکیت را مرحله‌ای بگیرید؛ کد هر فاز بعد از پرداخت همان فاز در مخزن خودتان باشد.
  • قبل از قسط آخر: ساخت پروژه از روی مخزن، بازگردانی دیتابیس و ورود به همه حساب‌ها را امتحان کنید.
  • بعد از تحویل: برای تمدید دامنه، هاست و لایسنس‌ها تقویم و مسئول مشخص کنید و در روز ۷ و ۳۰ و ۹۰ چند شاخص ساده را بسنجید.

به‌روزرسانی ۲۴ مهر ۱۴۰۵: خواندن مالکیت در پیشنهاد قیمت، تکلیف ماژول‌های قبلی مجری و کتابخانه‌های متن‌باز، هزینه سال اول مالکیت، تمرین ۱۴روزه عوض کردن تیم، شاخص‌های روز ۷ و ۳۰ و ۹۰ و مسئول هر دارایی بعد از تحویل اضافه شد. بخش‌های قبلی (جمله‌های مبهم و روشن، ایرنیک، حساب سرویس‌های ایرانی، آزمون تحویل و امانت‌گذاری کد) هم بازبینی شد.

چرا مالکیت سورس کد مهم است؟

سایت یا نرم‌افزار شما دارایی کسب‌وکار است؛ برای ساخت آن هزینه کرده‌اید و داده‌های مشتریان، محتوا و اعتبار برند شما روی آن است. نداشتن مالکیت و دسترسی کامل، ریسک‌های جدی ایجاد می‌کند:

وابستگی دائمی به یک طراح

اگر کد در اختیار شما نباشد، برای هر تغییر کوچک یا بزرگ باید به همان طراح مراجعه کنید؛ با هر قیمت و زمانی که او تعیین کند. اگر کیفیت خدمات کاهش یابد یا طراح دیگر در دسترس نباشد، راهی جز ساخت دوباره سایت ندارید.

ریسک توقف کامل

طراحان و شرکت‌های کوچک ممکن است تعطیل شوند، مهاجرت کنند یا تغییر شغل دهند. اگر هاست و دامنه در حساب آن‌ها باشد و تمدید نشود، سایت شما ممکن است یک‌شبه از دسترس خارج شود.

مشکل در سرمایه‌گذاری و فروش

هنگام جذب سرمایه یا فروش کسب‌وکار، خریدار یا سرمایه‌گذار می‌خواهد بداند دارایی‌های دیجیتال واقعاً متعلق به شرکت است. نبود مدارک مالکیت می‌تواند ارزش‌گذاری را کاهش دهد یا معامله را متوقف کند.

امنیت و داده مشتریان

اگر دسترسی مدیریتی سرور و پایگاه داده فقط در اختیار طراح باشد، کنترلی بر نحوه نگهداری و حفاظت از داده‌های مشتریان خود ندارید.

چه چیزهایی باید تحویل بگیرید؟

مالکیت فقط به «کد» محدود نمی‌شود. فهرست کامل دارایی‌هایی که باید در اختیار شما باشد:

داراییچه چیزی باید تحویل شودچرا مهم است
سورس کدکد کامل فرانت‌اند و بک‌اند، ترجیحاً در مخزن کنترل نسخه به نام شماامکان توسعه و نگهداری توسط هر تیمی
پایگاه دادهنسخه کامل داده‌ها و ساختار، و دسترسی مدیریتیداده‌های مشتریان و محتوا دارایی اصلی شماست
دامنهثبت به نام کسب‌وکار یا شخص شما، با دسترسی به پنل ثبتهویت آنلاین و قابلیت انتقال
هاست یا سرورحساب میزبانی به نام شما یا دسترسی مدیریتی کاملکنترل در دسترس‌بودن و امنیت
حساب‌های سرویس‌هادرگاه پرداخت، پیامک، ایمیل، نقشه، ابزارهای تحلیلقراردادهای مالی و داده‌های تحلیلی متعلق به شما
فایل‌های طراحیفایل‌های منبع طراحی رابط کاربری، لوگو و گرافیک‌هاامکان تغییر طراحی بدون شروع از صفر
مستنداتراهنمای نصب، ساختار پروژه، تنظیمات و وابستگی‌هاتیم جدید بتواند پروژه را بفهمد و ادامه دهد
رمزها و کلیدهافهرست امن دسترسی‌ها و کلیدهای سرویس‌هاجلوگیری از قفل‌شدن هنگام تغییر تیم
لایسنس‌هالایسنس قالب‌ها، افزونه‌ها، فونت‌ها و تصاویر تجاری به نام شمااستفاده قانونی و تمدید مستقل

مخزن کنترل نسخه

بهترین روش تحویل کد، مخزن کنترل نسخه در حسابی است که مالکیت آن با شماست. در این روش، نه‌تنها نسخه نهایی، بلکه تاریخچه کامل تغییرات هم در اختیار شماست و در طول پروژه هم می‌توانید پیشرفت کار را ببینید. اگر مخزن در حساب تیم توسعه است، در پایان پروژه باید به حساب شما منتقل شود.

مستندات فنی

کد بدون مستندات، برای تیم جدید مثل نقشه‌ای بدون راهنماست. حداقل مستندات لازم شامل نحوه راه‌اندازی محیط توسعه، نحوه انتشار روی سرور، فهرست متغیرهای تنظیمات، ساختار کلی پروژه و فهرست سرویس‌های خارجی متصل است.

مالکیت، لایسنس یا اشتراک؛ فرقشان در عمل چیست؟

خیلی از اختلاف‌ها از اینجا شروع می‌شود که کارفرما فکر می‌کند «مالک» سایت است، ولی در قرارداد فقط «حق استفاده» گرفته است. این سه حالت را از هم جدا کنید و قبل از امضا بپرسید پیشنهاد شما در کدام ردیف است:

حالتچه چیزی دست شماستمی‌توانید تیم را عوض کنید؟مناسب کجاست
انتقال کامل حقوق مادیسورس، دیتابیس، طراحی و حق تغییر و توسعهبله، بدون اجازه مجری قبلیسایت و نرم‌افزار اختصاصی که هسته کسب‌وکار است
لایسنس دائمی و نامحدودحق استفاده و تغییر، ولی مالکیت بخشی از کد با مجری می‌ماندمعمولاً بله، اگر لایسنس قابل واگذاری باشدوقتی مجری از ماژول‌ها یا کتابخانه‌های آماده خودش استفاده می‌کند
لایسنس محدود یا سالانهفقط استفاده تا وقتی پرداخت ادامه داردنه، با قطع پرداخت دسترسی هم قطع می‌شودنرم‌افزار آماده با شخصی‌سازی کم
اشتراک سایت‌ساز یا پلتفرممحتوا و دامنه (اگر به نام شما باشد)فقط با ساخت دوباره و خروجی‌گرفتن از محتواشروع سریع با بودجه کم

هیچ‌کدام از این حالت‌ها ذاتاً بد نیست. مشکل وقتی پیش می‌آید که پول انتقال کامل را بدهید و در عمل لایسنس محدود بگیرید. پس این را مستقیم بپرسید و جوابش را در قرارداد بنویسید.

مالکیت در پیشنهاد قیمت؛ هفت جمله‌ای که باید دنبالش بگردید

خیلی از مشکلات مالکیت قبل از قرارداد، در همان پیشنهاد قیمت دیده می‌شود. معمولاً کسی دروغ نمی‌گوید؛ فقط جمله‌ها کلی نوشته شده و هر طرف برداشت خودش را دارد. وقتی دو سه پیشنهاد را کنار هم می‌گذارید، این هفت مورد را در هر کدام پیدا کنید:

جمله‌ای که در پیشنهاد می‌بینیدچه بپرسیدجواب روشن چه شکلی است
«هاست و دامنه سال اول رایگان»به نام چه کسی ثبت می‌شود و سال دوم چه می‌شود؟دامنه به نام شما، هاست در حساب شما؛ مجری فقط هزینه سال اول را تقبل می‌کند
«روی پلتفرم اختصاصی ما ساخته می‌شود»اگر همکاری تمام شود، از سایت و داده چه چیزی دستم می‌ماند؟خروجی کامل محتوا و داده، انتقال دامنه و شرایط خروج مکتوب
«سورس کد پس از تسویه تحویل می‌شود»اگر پروژه وسط کار بماند، کد فازهای پرداخت‌شده چه می‌شود؟مخزن از روز اول در حساب شما و کد هر فاز بعد از پرداخت همان فاز
«تحویل سورس با هزینه جداگانه»این هزینه دقیقاً بابت چیست و چقدر است؟مبلغ یا بازه مشخص در همان پیشنهاد، نه وقتی که می‌خواهید بروید
«پشتیبانی یک‌ساله الزامی»بدون این پشتیبانی هم دسترسی کامل دارم؟پشتیبانی اختیاری است و ربطی به دسترسی و مالکیت ندارد
«قالب و افزونه‌های حرفه‌ای»لایسنس‌ها به نام چه کسی خریده می‌شود و تمدیدش با کیست؟فهرست لایسنس‌ها با نام شما یا قابل انتقال، همراه تاریخ تمدید
«از ماژول‌های آماده خودمان استفاده می‌کنیم»حق استفاده من از این ماژول‌ها دائمی است؟ می‌توانم به تیم دیگر بسپارم؟مجوز دائمی و قابل واگذاری برای همین پروژه، با فهرست ماژول‌ها

اگر جواب یکی از این‌ها مبهم ماند، لزوماً پیشنهاد بدی نیست؛ ولی همان جواب را در قرارداد بیاورید. روش کنار هم گذاشتن چند پیشنهاد را در مقایسه پیشنهاد طراحی سایت و سؤال‌های قبل از استعلام را در چک‌لیست استعلام قیمت طراحی سایت توضیح داده‌ایم.

بندهای ضروری قرارداد

قبل از امضای قرارداد طراحی سایت یا توسعه نرم‌افزار، این بندها را بررسی کنید یا بخواهید اضافه شوند:

بند مالکیت فکری

قرارداد باید صریحاً مشخص کند که پس از تسویه حساب، مالکیت کامل کد، طراحی و محتوای تولیدشده برای پروژه به کارفرما منتقل می‌شود. اگر بخش‌هایی از کد، مثل کتابخانه‌های عمومی یا ابزارهای داخلی تیم توسعه، مالکیت مستقل دارند، باید مشخص شود که کارفرما مجوز استفاده دائمی و نامحدود از آن‌ها را دارد.

بند تحویل

فهرست دقیق آنچه تحویل داده می‌شود؛ کد، پایگاه داده، فایل‌های طراحی، مستندات و دسترسی‌ها، همراه با زمان و روش تحویل.

بند دامنه و میزبانی

مشخص شود دامنه و هاست به نام چه کسی ثبت می‌شود. توصیه ما این است که همیشه به نام کارفرما باشد، حتی اگر مدیریت فنی آن با تیم توسعه است.

بند محرمانگی

تیم توسعه متعهد شود اطلاعات کسب‌وکار و داده‌های مشتریان را محرمانه نگه دارد و پس از پایان همکاری، دسترسی‌های خود را تحویل دهد.

بند پایان همکاری

اگر همکاری قبل از پایان پروژه قطع شود، کارفرما چه چیزی دریافت می‌کند؟ معمولاً کد و طراحی تا مرحله پرداخت‌شده. این بند از گروگان‌گیری پروژه در اختلافات جلوگیری می‌کند.

بند پشتیبانی و انتقال

تعهد تیم توسعه برای همکاری در انتقال پروژه به تیم دیگر در صورت پایان قرارداد پشتیبانی؛ مثلاً یک جلسه تحویل فنی.

بند استفاده در نمونه‌کار

بسیاری از تیم‌ها می‌خواهند پروژه را در نمونه‌کارهای خود نمایش دهند. اگر با این موضوع مشکلی دارید یا محدودیتی مد نظر است، در قرارداد مشخص کنید.

کد برنامه‌نویسی و مالکیت سورس کد
کد کامل در مخزن کنترل نسخه باید به نام کارفرما تحویل شود

متن نمونه بندها؛ چه بنویسید که بعداً بحث پیش نیاید

جمله‌های کلی مثل «سایت تحویل کارفرما می‌شود» موقع اختلاف تقریباً هیچ کمکی نمی‌کند. چند نمونه متن ساده که می‌توانید با مشاور حقوقی‌تان بومی کنید:

موضوعمتن نمونهاز چه چیزی محافظت می‌کند
انتقال حقوق«پس از تسویه هر فاز، کلیه حقوق مادی کد، طراحی و مستندات همان فاز به کارفرما منتقل می‌شود و مجری حق فروش یا واگذاری آن به شخص دیگر را ندارد.»فروش دوباره کد شما به رقیب یا ادعای مالکیت بعدی
فهرست تحویل«تحویل شامل مخزن کد با تاریخچه کامل، نسخه پشتیبان دیتابیس، فایل‌های منبع طراحی، راهنمای راه‌اندازی و فهرست حساب‌ها مطابق پیوست ۱ است.»تفسیرهای متفاوت از کلمه «سایت»
محل نگهداری کد«مخزن کد از ابتدای پروژه در حساب کارفرما ایجاد می‌شود و مجری با دسترسی توسعه‌دهنده به آن دعوت می‌شود.»ماندن کد روی لپ‌تاپ یا حساب شخصی مجری
دامنه و حساب‌ها«دامنه، هاست، درگاه پرداخت، پنل پیامک و ابزارهای تحلیل به نام و با ایمیل کارفرما ثبت می‌شوند.»از دسترس خارج‌شدن سایت با قطع همکاری
اجزای شخص ثالث«فهرست قالب‌ها، افزونه‌ها، فونت‌ها و کتابخانه‌های پولی همراه با نوع لایسنس و نام صاحب حساب در پیوست ۲ آمده است.»هزینه‌های تمدید پنهان و استفاده غیرقانونی
پایان زودهنگام«در صورت توقف پروژه، کار انجام‌شده تا آخرین فاز پرداخت‌شده ظرف ۷ روز کاری تحویل می‌شود.»گیرکردن پروژه نیمه‌کاره در اختلاف

عدد و مهلت‌ها را با توجه به پروژه خودتان تنظیم کنید. نکته مهم این است که هر بند، چیزی قابل بررسی باشد؛ یعنی بشود روز تحویل گفت «انجام شد» یا «انجام نشد».

جمله‌های مبهم و جمله‌های روشن

بیشتر اختلاف‌ها از یک جمله کلی شروع می‌شود که موقع امضا بی‌خطر به نظر می‌رسید. چند نمونه رایج و شکل روشن‌ترشان:

جمله مبهم در قراردادمشکلش کجاستشکل روشن‌تر
«سایت پس از اتمام کار تحویل داده می‌شود»معلوم نیست «سایت» یعنی فقط نسخه روی سرور یا کد و دیتابیس و فایل‌های طراحی هم«فهرست تحویل‌دادنی‌ها طبق پیوست شماره ۱ است» و پیوست اسم‌به‌اسم
«مالکیت سایت به کارفرما واگذار خواهد شد»قول به واگذاری در آینده است و زمانش معلوم نیست«با تسویه کامل، حقوق مادی کد و طراحی اختصاصی این پروژه به کارفرما منتقل می‌شود»
«سورس کد در صورت نیاز ارائه می‌شود»نیاز را چه کسی تشخیص می‌دهد؟«سورس کد کامل با تاریخچه تغییرات، حداکثر ۳ روز کاری بعد از تسویه، در مخزن کارفرما»
«دامنه و هاست توسط مجری تهیه می‌شود»تهیه کردن با به نام خود ثبت کردن فرق دارد«دامنه و هاست به نام کارفرما ثبت می‌شود و مجری فقط دسترسی فنی دارد»
«پشتیبانی رایگان یک‌ساله»مالکیت کدی که در این مدت نوشته می‌شود روشن نیست«کد و تغییرات دوره پشتیبانی هم مشمول همین بند مالکیت است»
«قالب و افزونه‌ها با لایسنس تهیه می‌شود»لایسنس به نام چه کسی و تا کی؟«لایسنس‌های تجاری به نام کارفرما و با ایمیل او خریداری می‌شود»

این جدول جای مشاوره حقوقی را نمی‌گیرد. برای پروژه بزرگ، متن نهایی را یک وکیل آشنا با قراردادهای نرم‌افزاری بخواند. نمونه کامل‌تر بندهای قرارداد پروژه‌های نرم‌افزاری را در راهنمای قرارداد برنامه‌نویسی پروژه‌ای آورده‌ایم.

نشانه‌های قفل‌شدن روی طراح

این نشانه‌ها می‌گویند ممکن است بدون اینکه بدانید، به طراح یا شرکت فعلی وابسته شده باشید:

  • رمز پنل دامنه یا هاست را ندارید یا حساب‌ها به نام طراح است.
  • طراح می‌گوید کد «اختصاصی ماست» و قابل تحویل نیست.
  • سایت روی یک «پلتفرم اختصاصی» طراح ساخته شده که فقط روی سرورهای خود او اجرا می‌شود.
  • برای دریافت نسخه پشتیبان از سایت خود، باید درخواست بدهید و منتظر بمانید.
  • درگاه پرداخت یا سرویس پیامک به نام شرکت طراح ثبت شده است.
  • هیچ مستندی از ساختار سایت وجود ندارد.
  • هزینه تمدید سالانه‌ای می‌پردازید که شامل «مجوز استفاده از سایت» است.

پلتفرم اختصاصی طراح؛ یک مدل مشروع با شرایط روشن

برخی شرکت‌ها سایت‌ساز یا پلتفرم خودشان را دارند و سایت مشتریان را روی آن می‌سازند. این مدل ذاتاً اشکالی ندارد و می‌تواند ارزان‌تر و سریع‌تر باشد؛ به شرط اینکه از ابتدا بدانید که مالک کد نیستید، بلکه مشترک یک سرویس هستید. در این حالت، دست‌کم باید مالکیت دامنه، امکان خروجی‌گرفتن از محتوا و داده‌ها و شرایط پایان اشتراک روشن باشد. تفاوت سایت‌ساز و طراحی اختصاصی را در مقاله سایت اختصاصی یا وردپرس هم بررسی کرده‌ایم.

برای شروع گفت‌وگو یا گرفتن برآورد اولیه:

سؤالاتی که قبل از انتخاب طراح بپرسید

بهترین زمان برای روشن‌کردن موضوع مالکیت، پیش از انتخاب طراح است؛ نه هنگام اختلاف. این سؤالات را در جلسه اول مطرح کنید و پاسخ‌ها را مکتوب بخواهید:

  1. سایت با چه فناوری ساخته می‌شود و آیا روی پلتفرم اختصاصی شما اجرا می‌شود؟
  2. در پایان پروژه، کد منبع کامل و پایگاه داده به ما تحویل داده می‌شود؟
  3. دامنه، هاست و حساب‌های سرویس‌ها به نام چه کسی ثبت می‌شوند؟
  4. آیا هزینه‌های سالانه‌ای جز میزبانی و دامنه وجود دارد؟ اگر بله، بابت چه چیزی؟
  5. اگر روزی بخواهیم پشتیبانی را به تیم دیگری بسپاریم، چه فرایندی برای تحویل دارید؟
  6. مستندات فنی بخشی از تحویل است؟

طراح یا شرکتی که به این سؤالات پاسخ روشن و بدون طفره می‌دهد، معمولاً در سایر جنبه‌های همکاری هم شفاف است. پاسخ‌های مبهم یا مقاومت در برابر مکتوب‌کردن، نشانه هشدار است.

تست ۳۰ دقیقه‌ای: واقعاً مالک سایتتان هستید؟

لازم نیست برنامه‌نویس باشید. این شش کار را خودتان انجام دهید و جواب هر کدام را یادداشت کنید:

  1. دامنه: با یک سرویس WHOIS یا پنل ثبت‌کننده (برای دامنه ir، پنل ایرنیک) ببینید دامنه به نام چه کسی است و ایمیل مدیریتش مال کیست.
  2. هاست: وارد پنل هاست یا سرور شوید. اگر نام کاربری و رمز ندارید یا حساب به نام طراح است، این مورد قرمز است.
  3. مخزن کد: بپرسید کد کجاست. اگر جواب «پیش ما محفوظ است» است و هیچ آدرسی به شما نمی‌دهند، یعنی دسترسی ندارید.
  4. پشتیبان: از پنل هاست یا مدیریت سایت یک نسخه پشتیبان کامل بگیرید. اگر نمی‌توانید، به مجری وابسته‌اید.
  5. درگاه و پیامک: قرارداد درگاه پرداخت و پنل پیامک را ببینید؛ پول فروش شما به حساب چه کسی واریز می‌شود و پنل با شماره چه کسی ثبت شده است؟
  6. آمار و سرچ کنسول: در گوگل آنالیتیکس و سرچ کنسول باید «مالک» باشید، نه فقط کاربر دعوت‌شده.

اگر دو مورد یا بیشتر را نتوانستید تأیید کنید، وقتش است با مجری فعلی محترمانه صحبت کنید و دسترسی‌ها را مرتب کنید؛ قبل از اینکه کار به اختلاف برسد.

اگر امروز قفل شده‌اید چه کنید؟

  1. فهرست‌برداری: ببینید به چه چیزهایی دسترسی دارید و چه چیزهایی در اختیار طراح است.
  2. اولویت با دامنه: انتقال دامنه به نام خودتان مهم‌ترین قدم است؛ حتی اگر سایت را از دست بدهید، هویت آنلاین حفظ می‌شود.
  3. درخواست مکتوب: به‌صورت محترمانه و مکتوب، تحویل کد، پایگاه داده و دسترسی‌ها را درخواست کنید.
  4. بررسی قرارداد: ببینید قرارداد درباره مالکیت چه می‌گوید؛ در صورت نیاز با مشاور حقوقی مشورت کنید.
  5. پشتیبان از محتوا: در هر حال، محتوای متنی، تصاویر و داده‌های قابل خروجی را از پنل مدیریت ذخیره کنید.
  6. ارزیابی فنی: اگر کد را دریافت کردید، از یک تیم مستقل بخواهید کیفیت و قابلیت نگهداری آن را ارزیابی کند.
  7. برنامه‌ریزی مهاجرت: اگر دریافت کد ممکن نیست، ساخت دوباره با حفظ ساختار آدرس‌ها و ریدایرکت‌ها برای حفظ سئو را برنامه‌ریزی کنید.

متن پیشنهادی برای درخواست تحویل

درخواست را کوتاه، محترمانه و مکتوب بفرستید (ایمیل یا پیامی که بعداً قابل استناد باشد). مثلاً:

«سلام، وقت بخیر. با توجه به قرارداد طراحی سایت به تاریخ ...، لطفاً تا پایان هفته آینده این موارد را تحویل بدهید: دسترسی مالک به پنل دامنه، دسترسی مدیریتی هاست، سورس کد کامل یا دعوت به مخزن کد، آخرین نسخه پشتیبان دیتابیس و فهرست حساب‌های سرویس‌های متصل. اگر بابت تحویل هزینه‌ای در نظر دارید، لطفاً مبلغ و دلیلش را مکتوب اعلام کنید. ممنون.»

لحن آرام معمولاً زودتر جواب می‌دهد. خیلی از طراح‌ها مخالفتی ندارند و فقط کسی از آن‌ها به‌صورت مشخص چیزی نخواسته است.

امضای قرارداد و بند مالکیت سورس کد
بند مالکیت فکری پیش از شروع پروژه باید صریح و مکتوب باشد

مالکیت در پروژه‌های نرم‌افزاری و وب‌اپلیکیشن

در پروژه‌های نرم‌افزاری مثل پنل‌های سازمانی، CRM اختصاصی یا وب‌اپلیکیشن‌ها، اهمیت مالکیت حتی بیشتر است؛ چون فرایندهای اصلی کسب‌وکار به این نرم‌افزار وابسته است. علاوه بر موارد بالا، به این نکات توجه کنید:

  • زیرساخت ابری: حساب‌های سرویس ابری، ذخیره‌سازی فایل و پایگاه داده مدیریت‌شده به نام شرکت شما باشد.
  • کلیدهای API: کلیدهای سرویس‌های خارجی در حساب‌های متعلق به شما صادر شوند.
  • کتابخانه‌های داخلی تیم: اگر تیم توسعه از کتابخانه‌ها یا چارچوب‌های داخلی خود استفاده می‌کند، مجوز استفاده دائمی از آن‌ها در قرارداد درج شود.
  • محیط‌های آزمایشی و انتشار: تنظیمات و اسکریپت‌های انتشار هم بخشی از تحویل باشد.

اگر در حال تصمیم‌گیری برای ساخت نرم‌افزار اختصاصی هستید، مقاله نرم‌افزار اختصاصی؛ کی باید از اکسل خداحافظی کرد را هم ببینید.

قانون چه می‌گوید و چرا باز هم قرارداد لازم است؟

در ایران، قانون حمایت از حقوق پدیدآورندگان نرم‌افزارهای رایانه‌ای (مصوب ۱۳۷۹) مرجع اصلی این بحث است. مشکل اینجاست که درباره پروژه‌های سفارشی، به‌خصوص وقتی رابطه شما با مجری استخدامی نیست و قرارداد پیمانکاری یا فریلنسری است، برداشت‌ها یکی نیست. بعضی حقوق‌دان‌ها می‌گویند اگر قرارداد ساکت باشد، حقوق مادی ممکن است پیش پدیدآورنده بماند و کارفرما فقط حق استفاده داشته باشد. یعنی دقیقاً همان جایی که فکر می‌کنید «پولش را داده‌ام پس مال من است»، ممکن است در اختلاف این‌طور دیده نشود.

نتیجه عملی ساده است: به سکوت قانون یا برداشت رایج تکیه نکنید و انتقال حقوق مادی را صریح بنویسید. برای پروژه بزرگ یا اختلاف جدی، نظر وکیل را بگیرید؛ این متن مشاوره حقوقی نیست.

ریپازیتوری؛ سند واقعی مالکیت کد

فایل زیپی که روز آخر تحویل می‌گیرید بهتر از هیچ است، ولی کافی نیست. در پروژه اختصاصی، مخزن کد (مثلاً روی گیت‌هاب یا گیت‌لب) باید از هفته اول زیر حساب یا سازمان خود شما باشد و تیم اجرا را دعوت کنید:

موردچرا مهم استچطور بررسی کنید
مالک سازمان یا حساب گیتاگر همکاری قطع شود، کد پیش شما می‌مانددر تنظیمات مخزن ببینید مالک کیست
تاریخچه تغییراتنشان می‌دهد کد برای همین پروژه نوشته شده و قابل پیگیری استتاریخ و تعداد تغییرات ثبت‌شده در طول پروژه
راهنمای راه‌اندازیتیم بعدی بدون تیم قبلی بتواند پروژه را بالا بیاورداز یک برنامه‌نویس مستقل بخواهید با همان راهنما اجرا کند
فهرست سرویس‌ها و کتابخانه‌های پولیهزینه و مجوز آن‌ها بعداً غافلگیرتان نکندفهرست مکتوب با نام صاحب حساب هر سرویس
نسخه پشتیبان پایگاه دادهکد بدون داده فقط نصف دارایی استیک بازگردانی آزمایشی روی سرور دیگر

اگر بین چند پیشنهاد مردد هستید، فریلنسر یا شرکت طراحی سایت و مقایسه پیشنهاد طراحی سایت را هم ببینید.

مالکیت مرحله‌ای؛ وقتی پروژه چندفازی است

بند رایج «تحویل کد پس از تسویه کامل» یک مشکل دارد: اگر پروژه وسط کار بماند، شما پول چند فاز را داده‌اید ولی هیچ دارایی‌ای دستتان نیست. در پروژه‌های بزرگ‌تر، مثل پنل سازمانی یا وب‌اپلیکیشن، بهتر است مالکیت هم مثل پرداخت مرحله‌ای باشد:

مرحلهپرداختچه چیزی باید دست شما باشد
شروع پروژهپیش‌پرداختمخزن کد در حساب شما، دامنه و هاست به نام شما
پایان طراحیقسط طراحیفایل‌های منبع طراحی (مثلاً فیگما) و حق استفاده از آن‌ها
پایان هر فاز برنامه‌نویسیقسط همان فازکد همان فاز در مخزن، با نسخه قابل اجرا روی سرور تست
تحویل نهاییتسویهمستندات، دیتابیس، دسترسی‌های کامل و جلسه تحویل فنی

این روش به نفع مجری هم هست، چون معلوم است بابت هر قسط دقیقاً چه چیزی تحویل داده و بحث «کار ما کجاست» پیش نمی‌آید.

ماژول‌های قبلی مجری و کتابخانه‌های متن‌باز؛ همه کد مال شما نمی‌شود

جمله «تمام کد متعلق به کارفرماست» خوب به نظر می‌رسد، ولی همیشه قابل اجرا نیست. تیم‌های باتجربه برای سرعت کار از ابزارها و ماژول‌هایی استفاده می‌کنند که قبلاً ساخته‌اند، و تقریباً هر پروژه‌ای ده‌ها کتابخانه متن‌باز دارد که مال هیچ‌کس نیست. این طبیعی است؛ مهم این است که تکلیف هر بخش روشن باشد:

بخش کدمالکیت معقولچه چیزی را بنویسید
کدی که فقط برای همین پروژه نوشته شدهکارفرما، بعد از پرداخت هر مرحلهحق تغییر، توسعه و سپردن به تیم دیگر بدون اجازه مجری
ماژول‌ها و ابزارهای قبلی مجریمجریمجوز استفاده دائمی، رایگان و قابل واگذاری برای همین پروژه؛ فهرست اسم ماژول‌ها
کتابخانه‌های متن‌بازطبق مجوز خود کتابخانهفهرست کتابخانه‌ها و نوع مجوز؛ مجری تأیید کند که با استفاده تجاری شما سازگار است
قالب و افزونه تجاریسازنده قالب یا افزونهلایسنس به نام شما یا قابل انتقال، با تاریخ تمدید
طراحی رابط کاربری همین پروژهکارفرما، اگر جزو کار بودهتحویل فایل لایه‌باز و حق استفاده در نسخه‌های بعدی

نشانه خوب این است که مجری خودش این فهرست را پیشنهاد بدهد. اگر وقتی درباره ماژول‌های قبلی می‌پرسید جواب «نگران نباشید» می‌شنوید، بخواهید همان را در یک جمله بنویسند. نمونه جمله: «مجری برای ماژول‌های فهرست‌شده در پیوست، به کارفرما مجوز استفاده دائمی، رایگان و قابل واگذاری به هر پیمانکار دیگر را برای همین پروژه می‌دهد.» متن نهایی را برای پروژه‌های بزرگ به مشاور حقوقی نشان دهید.

قالب، افزونه، فونت و تصویر؛ مالکیت بخش‌هایی که مال مجری نیست

حتی در بهترین قرارداد هم همه اجزای سایت مال شما نمی‌شود، چون بخشی از آن‌ها مال شخص سوم است. مهم این است که بدانید هر جزء با چه شرایطی در سایت شماست:

جزءصاحب اصلیچه چیزی باید دست شما باشد
هسته وردپرس و کتابخانه‌های متن‌بازجامعه متن‌باز با لایسنس آزادکافی است شرایط لایسنس رعایت شود؛ مالکیت لازم نیست
قالب و افزونه پولیسازنده قالب یا افزونهلایسنس به نام یا حساب شما، برای اینکه به‌روزرسانی امنیتی قطع نشود
فونت فارسی تجاریطراح یا ناشر فونتفاکتور خرید لایسنس وب به نام کسب‌وکار
عکس و آیکون استوکسایت فروشنده تصویرلایسنس تجاری یا عکس‌های اختصاصی خودتان
کد اختصاصی پروژهطبق قراردادانتقال کامل حقوق مادی بعد از پرداخت

یک نکته کاربردی: اگر لایسنس قالب یا افزونه روی حساب طراح فعال شده باشد، با تمام‌شدن همکاری معمولاً به‌روزرسانی‌ها قطع می‌شود و سایت کم‌کم آسیب‌پذیر می‌شود. برای همین در پیوست قرارداد، صاحب حساب هر لایسنس را بنویسید.

دامنه .ir؛ در ایرنیک دقیقاً چه چیزی را چک کنید

بیشتر کسب‌وکارهای ایرانی دامنه .ir دارند و این دامنه‌ها در ایرنیک (مرکز ثبت دامنه‌های ایران) ثبت می‌شوند. در ایرنیک هر شخص یا شرکت یک شناسه کاربری دارد و دامنه به یک «دارنده» وصل است. این‌که دامنه را چه کسی برایتان خریده مهم نیست؛ مهم این است که دارنده دامنه شناسه شما یا شرکت شما باشد. این موارد را خودتان ببینید:

چه چیزیکجا می‌بینیدحالت درستاگر درست نبود
دارنده دامنهپنل ایرنیک با شناسه خودتان، یا جستجوی دامنه در سایت ایرنیکشناسه شما یا شرکت شمااز مجری بخواهید درخواست تغییر دارنده را ثبت کند و شما تأیید کنید
تماس‌های فنی و مالیهمان صفحه اطلاعات دامنهمی‌تواند مجری باشد، به شرط اینکه دارنده شما باشیدبعد از پایان همکاری، تماس فنی را به شناسه خودتان یا تیم جدید تغییر دهید
تاریخ انقضاپنل ایرنیک یا پنل نماینده فروش دامنهیادآور تمدید در تقویم خودتان، نه فقط پیش مجریتمدید را خودتان انجام دهید؛ دامنه منقضی‌شده سایت و ایمیل را با هم از کار می‌اندازد
ایمیل و موبایل شناسهپروفایل شناسه ایرنیکایمیل و شماره‌ای که در دست کسب‌وکار استاگر ایمیل شخصی کارمند یا مجری است، همین حالا عوض کنید
سرورهای نام (DNS)اطلاعات دامنهبه هاست یا CDNی اشاره کند که حسابش مال شماستقبل از تغییر، رکوردها را کپی کنید تا ایمیل و سایت قطع نشود

برای دامنه‌های بین‌المللی مثل .com هم همین منطق برقرار است: حساب ثبت‌کننده دامنه به نام و ایمیل شما باشد و قفل انتقال و تمدید خودکار را خودتان ببینید. درباره انتخاب هاست و CDN و این‌که حسابشان باید دست چه کسی باشد، راهنمای هاست و CDN برای کسب‌وکار در ایران را بخوانید.

حساب سرویس‌های جانبی؛ فهرستی که باید به نام خودتان باشد

سایت امروز فقط کد و هاست نیست. درگاه پرداخت، پنل پیامک، نماد اعتماد و ابزارهای گوگل هم جزو دارایی شما هستند و اگر روی حساب مجری باشند، عوض کردن تیم سخت می‌شود. این جدول را در روز تحویل با هم پر کنید:

سرویسبه نام چه کسی باشدنکته ایرانچطور مطمئن شوید
درگاه پرداختکسب‌وکار، با شماره شبا و کد مالیاتی خودتاندرگاه به نام شخص دیگر هم ریسک مالی دارد و هم ممکن است در بررسی‌ها مشکل‌ساز شودبا حساب خودتان وارد پنل درگاه شوید و تراکنش‌ها را ببینید
نماد اعتماد الکترونیکی (اینماد)صاحب کسب‌وکارنماد به دامنه و هویت صاحب کسب‌وکار وصل است و جابه‌جایی آن کار ساده‌ای نیستورود به پنل اینماد با اطلاعات خودتان
پنل پیامک و کد یکبارمصرفکسب‌وکارخط خدماتی و اعتبار پیامک روی همین حساب استشارژ و گزارش ارسال را خودتان ببینید
CDN و فایروالکسب‌وکاردر ایران معمولاً سرویس‌های داخلی؛ تنظیمات DNS هم همین‌جاستیک رکورد آزمایشی را خودتان اضافه و حذف کنید
ایمیل سازمانیکسب‌وکاررکوردهای ایمیل روی همان DNS استیک ایمیل آزمایشی بفرستید و بگیرید
سرچ کنسول و آنالیتیکس گوگلکسب‌وکار به‌عنوان مالکمجری را می‌شود با دسترسی محدود اضافه کرددر تنظیمات کاربران، نقش مالک را ببینید
نقشه، چت آنلاین، ابزارهای دیگرکسب‌وکارحساب‌های رایگان هم بعداً پولی یا محدود می‌شوندفهرست مکتوب با ایمیل ورود هر سرویس

اگر سایت به درگاه پرداخت وصل است، جزئیات راه‌اندازی و تست درگاه را در راهنمای اتصال درگاه پرداخت به سایت آورده‌ایم.

آزمون تحویل قبل از قسط آخر

بهترین زمان برای بررسی مالکیت، قبل از پرداخت قسط آخر است؛ نه چند ماه بعد که مجری سرش شلوغ است. این آزمون را با یک برنامه‌نویس مستقل یا مشاور فنی خودتان انجام دهید و پرداخت آخر را به قبول همین ردیف‌ها گره بزنید:

آزمونقبول یعنی چهزمان تقریبی
ساخت پروژه از روی مخزنیک نفر غیر از مجری، با کپی تازه از مخزن و راهنما، پروژه را روی سیستم دیگری بالا بیاوردنیم تا یک روز کاری
بازگردانی دیتابیسنسخه پشتیبان روی سرور آزمایشی برگردد و محتوا با سایت اصلی بخواندچند ساعت
تغییر DNSشما خودتان بتوانید یک رکورد را تغییر دهید یا اضافه کنیدچند دقیقه
ورود به همه حساب‌هابا ایمیل و رمز خودتان وارد دامنه، هاست، درگاه، پیامک و ابزارهای گوگل شویدیک تا دو ساعت
تغییر رمزهارمزهای مشترک عوض شود و ورود دومرحله‌ای روشن باشدیک ساعت
حذف دسترسی مجریدسترسی مدیریتی مجری برداشته شود و سایت همچنان کار کند؛ اگر پشتیبانی ادامه دارد، دسترسی محدود و تاریخ‌دار بماندچند دقیقه

اگر یکی از این ردیف‌ها قبول نشد، دلیلش را مکتوب کنید و موعد رفع بگذارید. خیلی وقت‌ها مشکل بدقولی نیست؛ فقط کسی تا آن روز این مسیر را امتحان نکرده بود. برای پروژه‌های نرم‌افزاری بزرگ‌تر، فهرست مفصل‌تری در چک‌لیست تحویل گرفتن پروژه نرم‌افزاری هست.

نشانه‌های خطر در فایل‌هایی که تحویل می‌گیرید

گاهی همه چیز «تحویل» شده، ولی چیزی که دستتان است عملاً قابل ادامه نیست. این نشانه‌ها را جدی بگیرید:

نشانهیعنی چهچه بخواهید
فایل‌های PHP رمزگذاری‌شده (مثلاً با ionCube)کد را نمی‌شود خواند و تغییر داد؛ عملاً لایسنس استفاده گرفته‌ایدنسخه بدون رمزگذاری، یا شفاف کردن این‌که خرید شما لایسنس بوده نه مالکیت
فقط فایل زیپ، بدون تاریخچه تغییراتمعلوم نیست کدام نسخه روی سرور است و تغییرات قبلی کجاستمخزن کامل با تاریخچه، یا حداقل برچسب نسخه منتشرشده
فقط خروجی ساخته‌شده (build) بدون کد اصلیدر فرانت‌اند مدرن، فایل‌های نهایی قابل ویرایش نیستندکد منبع و دستور ساخت
لایسنس قالب یا افزونه روی دامنه یا حساب مجریبا تمام شدن همکاری، به‌روزرسانی و پشتیبانی قطع می‌شودانتقال لایسنس یا خرید به نام خودتان
ورود به پنل فقط با حساب مجریهر تغییر کوچکی به او وابسته استحساب مدیر کل جدا برای خودتان
فایل تنظیمات با رمزهای واقعی داخل مخزنهر کسی که مخزن را ببیند به سرورها دسترسی داردفایل نمونه تنظیمات بدون رمز و عوض کردن رمزهای لو رفته

امانت‌گذاری کد (Escrow) کی به کار می‌آید؟

امانت‌گذاری یعنی نسخه‌ای از کد پیش یک طرف سوم بماند و فقط در شرایط مشخص، مثل تعطیل شدن شرکت سازنده یا قطع پشتیبانی، به شما تحویل شود. این روش بیشتر برای نرم‌افزارهای آماده یا اشتراکی است که هیچ‌وقت کد را تحویل نمی‌گیرید. در سایت یا نرم‌افزار اختصاصی، راه ساده‌تر این است که مخزن از روز اول در حساب خودتان باشد؛ آن‌وقت چیزی برای امانت گذاشتن نمی‌ماند. اگر مجری پروژه اختصاصی امانت‌گذاری پیشنهاد کرد، اول بپرسید چرا کد همین حالا در حساب شما نیست.

چک‌لیست تحویل پروژه

در پایان پروژه و قبل از تسویه نهایی، این چک‌لیست را با تیم توسعه مرور کنید و هر مورد را تیک بزنید:

  • دسترسی مالک به پنل ثبت دامنه با ایمیل و شماره متعلق به کسب‌وکار.
  • دسترسی مدیریتی به هاست یا سرور و پنل سرویس ابری.
  • مخزن کد در حساب کسب‌وکار یا دسترسی مالک به آن.
  • نسخه کامل پایگاه داده و دستورالعمل بازیابی آن.
  • فایل‌های منبع طراحی رابط کاربری و گرافیک‌ها.
  • مستندات راه‌اندازی، انتشار و ساختار پروژه.
  • فهرست همه سرویس‌های خارجی با حساب‌های متعلق به کسب‌وکار.
  • تحویل رمزها و کلیدها از طریق روش امن، نه پیام‌رسان عمومی.
  • لایسنس‌های تجاری با نام کسب‌وکار.
  • تغییر رمزهای مشترک پس از تحویل.
  • دسترسی مدیر اصلی به ابزارهای تحلیل و کنسول جستجوی گوگل.
  • دارنده دامنه در ایرنیک یا ثبت‌کننده دامنه، شناسه خود کسب‌وکار.
  • پنل درگاه پرداخت، پیامک و اینماد با اطلاعات کسب‌وکار.
  • آزمون ساخت پروژه از روی مخزن توسط کسی غیر از مجری، قبل از قسط آخر.
  • فهرست ماژول‌های قبلی مجری با مجوز استفاده دائمی و قابل واگذاری، و فهرست کتابخانه‌های متن‌باز با نوع مجوز.
  • تقویم تمدید دامنه، هاست، SSL، لایسنس‌ها، پیامک و اینماد با نام مسئول هر کدام.
  • برنامه تمرین ۱۴روزه بعد از تحویل و تاریخ بازبینی شاخص‌های روز ۷ و ۳۰ و ۹۰.

این چک‌لیست را ضمیمه قرارداد کنید تا تحویل هر مورد، شرط تسویه نهایی باشد. در این صورت، هیچ ابهامی درباره آنچه باید تحویل بگیرید باقی نمی‌ماند.

دستور جلسه تحویل فنی

یک جلسه یک‌ساعته در روز تحویل، خیلی از گره‌های بعدی را باز می‌کند. پیشنهاد ما برای ترتیب جلسه:

  1. مرور مخزن کد و اجرای پروژه از روی راهنما، ترجیحاً با حضور برنامه‌نویس یا مشاور فنی خودتان.
  2. بازگردانی آزمایشی نسخه پشتیبان دیتابیس روی محیط تست.
  3. مرور فهرست حساب‌ها و انتقال مالکیت هر کدام، همان‌جا و در حضور هر دو طرف.
  4. تغییر رمزهای مشترک و حذف دسترسی‌هایی که دیگر لازم نیست.
  5. توافق مکتوب درباره پشتیبانی بعد از تحویل: مدت، زمان پاسخ و هزینه.

اگر بعد از تحویل هم با همان تیم کار می‌کنید، شرایط پشتیبانی را در مقاله پشتیبانی و نگهداری ماهانه سایت مرور کرده‌ایم. اگر قرار است سایت به سرور یا تیم جدید منتقل شود، چک‌لیست سئو فنی بعد از تحویل سایت کمک می‌کند رتبه‌ها در این جابه‌جایی آسیب نبینند.

مدیریت امن دسترسی‌ها پس از تحویل

دریافت دسترسی‌ها نیمی از کار است؛ نگهداری امن آن‌ها نیمه دیگر. چند توصیه عملی:

  • مدیر رمز عبور: رمزها را در یک ابزار مدیریت رمز سازمانی نگه دارید، نه در فایل متنی یا یادداشت گوشی.
  • حساب‌های فردی: به‌جای اشتراک یک رمز بین چند نفر، برای هر فرد حساب جداگانه با سطح دسترسی مناسب بسازید تا در صورت رفتن هر نفر، فقط حساب او غیرفعال شود.
  • ایمیل سازمانی: حساب‌های مهم را با ایمیل عمومی سازمان مثل ایمیل مدیریت ثبت کنید، نه ایمیل شخصی یک کارمند.
  • تأیید دومرحله‌ای: برای دامنه، هاست و مخزن کد فعال کنید.
  • بازبینی دوره‌ای: هر چند ماه یک بار فهرست افراد دارای دسترسی را بررسی و دسترسی‌های غیرضروری را حذف کنید.
قفل روی صفحه‌کلید؛ دسترسی‌ها و مالکیت سورس کد
مدیریت امن رمزها و دسترسی‌ها پس از تحویل پروژه ضروری است

تمرین ۱۴روزه بعد از تحویل؛ اگر فردا تیم عوض شود چه؟

آزمون قبل از قسط آخر نشان می‌دهد دارایی‌ها تحویل شده‌اند. این تمرین یک قدم جلوتر است: در دو هفته اول بعد از تحویل، کار واقعی را طوری انجام دهید که انگار مجری قبلی دیگر در دسترس نیست. هر ردیف را تاریخ بزنید و نتیجه را یادداشت کنید:

روزکاری که انجام می‌دهیدقبول یعنی چه
۱ تا ۲یک برنامه‌نویس مستقل یک تغییر کوچک (مثلاً یک متن یا فیلد فرم) را از روی مخزن انجام دهد و منتشر کندتغییر بدون پرسیدن از مجری قبلی روی سایت اصلی بنشیند
۳از پنل هاست یا سرور، خودتان بکاپ بگیرید و روی محیط تست برگردانیدمحتوا، کاربران و سفارش‌ها کامل برگردد
۴یک رکورد DNS آزمایشی بسازید و بعد پاکش کنیداز حساب خودتان و بدون تماس با کسی انجام شود
۵ تا ۶برای یک همکار تازه حساب جدا بسازید و بعد غیرفعالش کنیددر هاست، مخزن و پنل مدیریت، حساب شخصی ساخته و حذف شود بدون رمز مشترک
۷ تا ۹از درگاه، پنل پیامک و ابزارهای گوگل گزارش یا خروجی بگیریدبا ایمیل و شماره کسب‌وکار وارد شوید و خروجی دانلود شود
۱۰ تا ۱۲از دیتابیس یا پنل مدیریت، خروجی کامل کاربران و سفارش‌ها بگیریدفایل با فرمت قابل‌استفاده (مثلاً اکسل یا CSV) و بدون درخواست از مجری
۱۳ تا ۱۴فهرست حساب‌ها، رمزها و تاریخ‌های تمدید را با یک نفر دوم مرور کنیداگر شما در دسترس نباشید، نفر دوم بداند هر چیزی کجاست

اگر ردیفی گیر کرد، معمولاً مشکل یک دسترسی جاافتاده یا راهنمای ناقص است و در یک تماس حل می‌شود. نکته اینجاست که این را وقتی بفهمید که هنوز رابطه با مجری خوب است. اگر پروژه را از تیم دیگری تحویل می‌گیرید، مراحل مفصل‌تر را در تحویل گرفتن پروژه نرم‌افزاری ببینید.

شاخص‌های روز ۷ و ۳۰ و ۹۰ بعد از تحویل

مالکیت یک بار انجام نمی‌شود و تمام؛ دسترسی‌ها کم‌کم پراکنده می‌شوند. این شش شاخص را روز تحویل یادداشت کنید و در روز ۷ و ۳۰ و ۹۰ دوباره نگاه کنید:

شاخصروز ۷روز ۳۰روز ۹۰
حساب‌های مهم به نام کسب‌وکار (دامنه، هاست، مخزن، درگاه، پیامک، گوگل)همه موارد فهرست تأیید شدهحساب تازه‌ای به نام فرد دیگری ساخته نشدهبازبینی دوباره بعد از هر تغییر تیم
تعداد افراد با دسترسی مدیرفقط افراد لازم؛ مجری محدود یا حذفبدون رمز مشترکافرادی که رفته‌اند غیرفعال شده‌اند
آخرین بازگردانی موفق بکاپیک بار انجام شدهبکاپ خودکار فعال و خارج از همان سروریک بازگردانی دیگر امتحان شده
زمان انتشار یک تغییر کوچک بدون مجری قبلییک بار انجام شدهراهنما به‌روز استتیم یا فرد دوم هم انجامش داده
درخواست‌هایی که فقط مجری قبلی می‌توانست انجام دهدفهرست شدهکمتر شدهبرای هرکدام راهنما یا جایگزین هست
تاریخ‌های تمدید ثبت‌شده در تقویمدامنه و هاستلایسنس‌ها، SSL و پیامکاینماد و قراردادهای پشتیبانی

اگر بعد از ۹۰ روز هنوز برای کارهای ساده مجبورید فقط به یک نفر زنگ بزنید، مالکیت روی کاغذ کامل است ولی در عمل نه. نکات امنیتی همین دوره را در چک‌لیست امنیت سایت و کارهای فنی بعد از جابه‌جایی را در سئو فنی بعد از تحویل سایت آورده‌ایم.

مسئول هر دارایی بعد از تحویل؛ تمدیدها را به حافظه نسپارید

بیشتر سایت‌هایی که «یک‌شبه پایین آمدند» هک نشده بودند؛ دامنه یا هاستشان تمدید نشده بود چون کسی مسئولش نبود. برای هر دارایی یک مسئول و یک یادآوری بگذارید:

داراییمسئول پیشنهادیچه وقتکار اصلی
دامنهمدیر کسب‌وکاریک ماه قبل از انقضاتمدید از حساب خودتان؛ به‌روز بودن ایمیل و شماره مالک
هاست یا سرورحسابداری با تأیید مسئول فنیطبق دوره صورتحسابپرداخت از حساب کسب‌وکار؛ بررسی فضای دیسک و منابع
مخزن کد و دسترسی‌هامسئول فنی یا تیم پشتیبانهر بار ورود یا خروج یک نفرساخت و حذف حساب شخصی، ورود دومرحله‌ای
بکاپتیم پشتیبانخودکار روزانه؛ بازگردانی آزمایشی فصلینگهداری نسخه خارج از سرور اصلی
درگاه، پیامک و اینمادمدیر کسب‌وکارقبل از تمام شدن اعتبار یا انقضاشارژ پنل پیامک، تمدید اینماد، به‌روز بودن حساب بانکی
لایسنس قالب، افزونه و فونتمسئول فنیسالانهتمدید یا تصمیم آگاهانه برای تمدید نکردن؛ ثبت تاریخ در تقویم

اگر پشتیبانی را به همان تیم سپرده‌اید، این جدول را ضمیمه قرارداد پشتیبانی کنید تا معلوم باشد کدام کار با آن‌هاست. شرایط پشتیبانی را در پشتیبانی و نگهداری ماهانه سایت و برنامه رفتار در روز حادثه را در سایت هک شده؛ اولین کارها ببینید.

هزینه سال اول مالکیت؛ چه چیزهایی به نام شما تمدید می‌شود

وقتی همه چیز به نام خودتان است، صورتحساب‌ها هم مستقیم به خودتان می‌رسد. این هزینه اضافه نیست؛ همان هزینه‌ای است که در مدل‌های دیگر داخل قیمت مجری پنهان شده بود. مبلغ هر ردیف به اندازه سایت و سرویس‌ها بستگی دارد؛ برای همین به‌جای عدد، سؤالی آورده‌ایم که قبل از قرارداد بپرسید:

ردیف هزینهکی شروع می‌شودسؤالی که بپرسید
تمدید دامنهسالانه یا چندسالهدامنه از اول به نام من ثبت می‌شود؟ هزینه تمدید داخل پشتیبانی شماست یا خودم پرداخت می‌کنم؟
هاست یا سرور و SSLاز نسخه آزمایشی یا انتشارکدام سرویس و پلن پیشنهاد می‌کنید و چرا؟ حساب به نام من ساخته می‌شود؟
فضای بکاپ خارج از سروراز انتشاربکاپ کجا نگه داشته می‌شود و هزینه آن فضا با کیست؟
حساب مخزن کداز شروع پروژهمخزن در حساب سازمانی من ساخته می‌شود؟ برای تعداد افراد تیم هزینه جدا دارد؟
لایسنس قالب، افزونه و فونتخرید و تمدید سالانهفهرست لایسنس‌ها با قیمت تقریبی تمدید را می‌دهید؟
پنل پیامک و کارمزد درگاهاز اولین پیامک یا پرداختپنل و درگاه به نام کسب‌وکار من است؟ سهمیه اولیه داخل قیمت هست؟
جلسه تحویل و مستنداتپایان پروژهجلسه تحویل فنی و راهنمای راه‌اندازی داخل قیمت است یا جدا حساب می‌شود؟

اگر پیشنهادی همه این‌ها را «رایگان» می‌دهد، بپرسید سال دوم چه می‌شود. هزینه‌های بعد از تحویل را با جزئیات در هزینه نگهداری سایت بعد از تحویل و بازه قیمت ساخت را در هزینه طراحی سایت ۱۴۰۵ ببینید. اگر هنوز بین قالب آماده و طراحی اختصاصی مردد هستید، قالب آماده یا طراحی اختصاصی کمک می‌کند.

مالکیت و هزینه پروژه

گاهی تفاوت قیمت پیشنهادهای طراحی سایت به همین موضوع برمی‌گردد. پیشنهادی که بسیار ارزان است ممکن است روی پلتفرم اختصاصی طراح باشد، بدون تحویل کد، یا با هزینه‌های تمدید دائمی. هنگام مقایسه پیشنهادها، فقط عدد را مقایسه نکنید؛ بپرسید دقیقاً چه چیزی به مالکیت شما درمی‌آید. عوامل تعیین‌کننده قیمت را در مقاله هزینه طراحی سایت توضیح داده‌ایم.

شفافیت تحویل در پونوکد

در پونوکد، دامنه و حساب‌های سرویس‌ها به نام کارفرما ثبت می‌شوند، کد در مخزن کنترل نسخه تحویل داده می‌شود و مستندات فنی و دسترسی‌های کامل بخشی از تحویل پروژه است؛ تا هر زمان خواستید، بتوانید با هر تیمی ادامه دهید. برای آشنایی با پلن‌ها صفحه تعرفه‌ها را ببینید و برای پرسیدن سؤالات قراردادی و فنی از طریق صفحه تماس با ما در ارتباط باشید. برای مشاوره سریع‌تر هم می‌توانید با شماره ۰۹۹۱۵۶۱۵۹۴۶ تماس بگیرید یا در تلگرام پیام بدهید. اگر دنبال طراحی سایت با تحویل شفاف هستید، صفحه طراحی سایت و خدمات پونوکد را ببینید.

مطالب مرتبط

راهنماهای تازه مرتبط؛ آبان ۱۴۰۵

مشاوره پیش از تصمیم: اگر می‌خواهید همین موضوع را روی پروژه خودتان بسنجید، بازه هزینه را در صفحه قیمت‌ها ببینید و برای یک گفت‌وگوی کوتاه با ۰۹۹۱۵۶۱۵۹۴۶ تماس بگیرید، در تلگرام پیام بدهید یا فرم تماس را پر کنید.

سؤالات متداول درباره مالکیت سورس کد

آیا طراح می‌تواند از تحویل کد خودداری کند؟

بستگی به قرارداد دارد. اگر قرارداد درباره مالکیت ساکت باشد، اختلاف پیش می‌آید؛ به همین دلیل، بند مالکیت صریح قبل از شروع پروژه ضروری است.

دامنه باید به نام چه کسی ثبت شود؟

همیشه به نام کسب‌وکار یا صاحب آن. مدیریت فنی می‌تواند با تیم توسعه باشد، اما مالکیت نباید.

در سایت‌های وردپرسی هم مالکیت مطرح است؟

بله. کد هسته وردپرس متن‌باز است، اما قالب سفارشی، افزونه‌های اختصاصی، لایسنس‌های تجاری، پایگاه داده و دسترسی هاست باید در اختیار شما باشد.

مستندات فنی چه چیزهایی باید داشته باشد؟

روش راه‌اندازی و انتشار، ساختار پروژه، تنظیمات، سرویس‌های متصل و نکات مهم نگهداری؛ به‌قدری که تیم جدید بتواند کار را ادامه دهد.

اگر روی پلتفرم اختصاصی طراح هستم، چطور خارج شوم؟

ابتدا دامنه را به نام خود منتقل کنید، از محتوا و داده‌ها خروجی بگیرید و سپس ساخت سایت جدید را با حفظ آدرس‌ها و ریدایرکت‌ها برنامه‌ریزی کنید.

در سایت‌ساز یا اشتراک ماهانه هم سورس کد تحویل می‌گیرم؟

معمولاً نه. در این مدل‌ها شما حق استفاده از بستر را اجاره می‌کنید. مهم این است که دامنه به نام خودتان باشد و بتوانید از محتوا و داده‌ها خروجی بگیرید.

مجری حق دارد پروژه را در نمونه‌کارهایش نشان دهد؟

اگر در قرارداد منع نشده باشد، معمولاً بله. اگر پروژه محرمانه است، همین را از اول در قرارداد بنویسید.

امانت‌گذاری کد برای سایت اختصاصی لازم است؟

معمولاً نه. وقتی مخزن کد از اول در حساب خودتان است، همان چیزی را دارید که امانت‌گذاری قرار است بعداً به شما بدهد. این روش بیشتر برای نرم‌افزار آماده یا اشتراکی کاربرد دارد.

اینماد و درگاه پرداخت را مجری می‌تواند به نام خودش بگیرد؟

بهتر است نگیرد. هر دو به هویت صاحب کسب‌وکار وصل‌اند و بعداً جابه‌جا کردنشان دردسر دارد. مجری می‌تواند در ثبت درخواست کمک کند، ولی حساب و مدارک باید مال خودتان باشد.

از کجا بفهمم انتقال مالکیت واقعاً انجام شده است؟

وقتی بتوانید بدون تماس با مجری قبلی سه کار را انجام دهید: یک برنامه‌نویس دیگر تغییری را از روی مخزن منتشر کند، از بکاپ روی محیط تست بازگردانی کنید و با ایمیل و شماره خودتان وارد دامنه، هاست، درگاه و پیامک شوید. تمرین ۱۴روزه بالا همین را می‌سنجد.

اگر اسکریپت آماده بخرم، مالک سورس کد می‌شوم؟

معمولاً نه. بیشتر اسکریپت‌های آماده با لایسنس استفاده فروخته می‌شوند و حق فروش دوباره یا انتشار کد را نمی‌دهند. متن لایسنس را قبل از خرید بخوانید و اگر مالکیت کامل لازم دارید، آن را جدا در قرارداد بخواهید.

بند مالکیت را از چه مرحله‌ای وارد مذاکره کنم؟

از همان درخواست قیمت. اگر در سند استعلام بنویسید که تحویل مخزن کد، دیتابیس و دسترسی‌ها جزو کار است، پیشنهادها روی یک محدوده قیمت داده می‌شوند و بعداً این بند هزینه اضافه نمی‌سازد.

ارسال این مقاله

ع

عاطفه پناهی

نویسنده وبلاگ پونوکد؛ درباره طراحی سایت و نرم‌افزار برای کسب‌وکار می‌نویسد.

مقاله‌های مرتبط

مشاوره رایگان · برآورد کتبی محدوده کار

تماس مستقیم — 09915615946
مالکیت سورس کد سایت؛ بندهای قرارداد، تحویل ریپو و چک‌لیست انتقال | پونوکد