بهروزرسانی ۸ آبان ۱۴۰۵: خلاصه پاسخ به ابتدای صفحه آمد، راهنماهای تازه مرتبط و سؤالهای جدید اضافه شد و راه گرفتن مشاوره کوتاهتر شد.
بهروزرسانی ۲۳ مهر ۱۴۰۵: جدول خواندن بند مبهم و روشن، قیمتگذاری درخواست تغییر، پرداخت وصل به آزمون پذیرش، نکات دامنه IRNIC و اینماد و درگاه، قدمهای عملی فسخ و تحویل، فرق رفع اشکال و پشتیبانی، مطالب مرتبط و سؤالهای تازهتر اضافه شد.
بیشتر اختلافهای پروژههای نرمافزاری را میشد از روز اول پیشبینی کرد: «این امکان جزو قرارداد بود یا نه؟»، «پروژه تحویل شده یا هنوز اشکال دارد؟»، «قسط بعدی کی پرداخت میشود؟»، «اگر همکاری قطع شود، کد نیمهکاره مال کیست؟». قراردادی که جواب این سؤالها را از قبل داده باشد، هم از کارفرما محافظت میکند و هم از برنامهنویس. قراردادی که فقط نوشته «طراحی و پیادهسازی نرمافزار طبق توافق»، در اولین اختلاف به هیچکدام کمکی نمیکند.
این راهنما بندهای ضروری قرارداد برنامهنویسی پروژهای را از نگاه کارفرما مرور میکند: هر بند چه مشکلی را حل میکند، معمولاً کجا اشتباه نوشته میشود و یک نمونه جملهبندی ساده برایش چیست. ما وکیل نیستیم و این متن جای مشاوره حقوقی را نمیگیرد؛ برای قراردادهای بزرگ، متن نهایی را به حقوقدانی نشان دهید که با قراردادهای فناوری آشناست. موضوع مالکیت کد را جداگانه و مفصل در مقاله مالکیت سورس کد سایت بررسی کردهایم.
پاسخ کوتاه:
- محدوده کار را با پیوست سند نیازمندی مشخص کنید و موارد خارج از کار را هم بنویسید.
- نوع قرارداد (قیمت ثابت، ساعتی یا ترکیبی) را با میزان قطعی بودن نیازها هماهنگ کنید.
- هر قسط را به یک خروجی قابل آزمایش وصل کنید، نه به گذشت زمان.
- روال ثبت تغییرات، معیار پذیرش و مهلت بررسی را بنویسید.
- مالکیت کد، داده و حسابها را صریح منتقل کنید و تکلیف فسخ و کار نیمهتمام را از قبل روشن کنید.
آخرین بازبینی: ۲۳ مهر ۱۴۰۵
بندهای ضروری در یک نگاه
| بند | چه مشکلی را حل میکند | اشتباه رایج |
|---|---|---|
| موضوع و محدوده کار | اختلاف «جزو قرارداد بود یا نه» | یک خط کلی بدون پیوست |
| خروجیهای قابل تحویل | اختلاف «چه چیزی باید تحویل شود» | فقط «نرمافزار»، بدون کد، مستندات و دسترسیها |
| نوع قرارداد و مبلغ | هزینهای که از کنترل خارج میشود | قیمت ثابت برای پروژهای که نیازهایش هنوز معلوم نیست |
| زمانبندی و مراحل | تأخیرهای بیپایان | فقط تاریخ پایان، بدون مراحل میانی |
| پرداخت مرحلهای | پرداخت جلوتر یا عقبتر از کار | پیشپرداخت سنگین بدون خروجی مرحلهای |
| تغییرات | بزرگ شدن بیحساب پروژه | تغییرهای شفاهی بدون اثر بر زمان و هزینه |
| آزمون و پذیرش | اختلاف «تمام شده یا نه» | بدون معیار و بدون مهلت بررسی |
| تعهدهای کارفرما | تأخیرهایی که تقصیر برنامهنویس نیست | اصلاً ذکر نمیشود |
| مالکیت کد، داده و حسابها | وابستگی همیشگی به یک نفر | سکوت قرارداد درباره مالکیت |
| سرور، پشتیبانگیری و امنیت | از دست رفتن داده و دعوا سر مسئولیت | معلوم نیست بکاپ با کیست |
| رفع اشکال و پشتیبانی | اشکالهای بعد از تحویل | «پشتیبانی رایگان» بدون تعریف و مدت |
| محرمانگی | نشت داده و اطلاعات تجاری | بدون تعریف اطلاعات محرمانه |
| تأخیر و وجه التزام | کش آمدن پروژه | جریمه یکطرفه و بیسقف |
| فسخ و تحویل کار نیمهتمام | قطع همکاری وسط کار | تکلیف کار انجامشده و پول پرداختشده نامشخص |
| حل اختلاف | اختلافهای حلنشده | مستقیم دادگاه، بدون مذاکره و داوری تخصصی |
بند مبهم و بند روشن؛ همان موضوع، دو نتیجه
خیلی از اختلافها از یک جمله کلی شروع میشود که هر دو طرف فکر میکنند منظورشان یکی است. جدول زیر نمونههای فرضی است؛ منبع خاصی را نقل نمیکند و جای مشاوره حقوقی نیست. هدف این است که قبل از امضا، متن خودتان را با همین نگاه بخوانید:
| موضوع | جملهبندی مبهم | جملهبندی روشنتر | چرا فرق دارد |
|---|---|---|---|
| محدوده کار | «طراحی و پیادهسازی نرمافزار طبق توافق طرفین» | «خدمات طبق پیوست شماره ۱ (سند نیازمندی تأییدشده) انجام میشود؛ هر امکانی که در پیوست نیست خارج از تعهد مجری است» | مرجع اختلاف مشخص میشود |
| تحویل | «پس از اتمام کار، نرمافزار تحویل میگردد» | «تحویل هر مرحله شامل نسخه قابل آزمایش روی نشانی آزمایشی، کد در مخزن کارفرما و صورتجلسه پذیرش است» | خروجی قابل لمس تعریف میشود |
| پرداخت | «مبالغ طبق زمانبندی توافقشده پرداخت میشود» | «قسط هر مرحله پس از اعلام کتبی پذیرش همان مرحله (یا انقضای مهلت بررسی بدون اعلام اشکال بحرانی) قابل پرداخت است» | پول به آزمون وصل میشود نه به تقویم |
| تغییرات | «تغییرات جزئی مشمول قرارداد است» | «تغییر جزئی تا سقف سه ساعت کار در هر مرحله بدون هزینه اضافه است؛ بیش از آن با نرخ روزانه توافقشده و تأیید کتبی» | «جزئی» عدد پیدا میکند |
| مالکیت کد | «حقوق معنوی متعلق به پدیدآورنده است» | «با تسویه هر مرحله، حقوق مادی کد سفارشی همان مرحله به کارفرما منتقل میشود؛ ماژولهای قبلی مجری با مجوز استفاده دائمی در همین پروژه» | حقوق مادی و معنوی و زمان انتقال روشن میشود |
| پشتیبانی | «سه ماه پشتیبانی رایگان» | «دو ماه رفع اشکال رایگان برای موارد مغایر پیوست ۱؛ امکان جدید و آموزش اضافه با نرخ جدا» | اشکال از کار جدید جدا میشود |
اگر جملهای در قراردادتان شبیه ستون مبهم است، قبل از امضا همان را با زبان ستون روشن بازنویسی کنید. برنامهنویس حرفهای معمولاً از این شفافیت استقبال میکند؛ کسی که مقاومت میکند، همان کسی است که بعداً روی ابهام حساب میکند.
محدوده کار؛ پیوست، نه یک جمله
مهمترین بند قرارداد، تعریف کاری است که قرار است انجام شود. جملهای مثل «طراحی و پیادهسازی پنل مدیریت سفارشها» برای قضاوت در اختلاف کافی نیست. سند نیازمندی یا محدوده کار تأییدشده را پیوست قرارداد کنید و در متن بنویسید که جزء جدانشدنی قرارداد است. اگر طرح اولیه صفحهها (وایرفریم) هم آماده است، آن را هم پیوست کنید تا اختلافهای سلیقهای آخر کار کمتر شود. اگر هنوز سند نیازمندی ندارید، مقاله سند نیازمندی نرمافزار قدمبهقدم نوشتنش را توضیح میدهد.
به همان اندازه مهم است که آنچه شامل نمیشود هم نوشته شود: تولید محتوا، عکاسی، خرید هاست و دامنه، هزینه پیامک و سرویسهای پولی، اپلیکیشن موبایل، ورود دادههای قدیمی، آموزش حضوری. هر چیزی که فرض شده «طبیعتاً جزو کار است» ولی نوشته نشده، منبع اختلاف بعدی است.
اگر تکنولوژی برایتان مهم است (زبان برنامهنویسی، فریمورک، نوع دیتابیس)، آن را هم در پیوست بیاورید. عوض شدن تکنولوژی وسط پروژه معمولاً گران تمام میشود و بعدها روی پیدا کردن برنامهنویس جایگزین هم اثر دارد.
نوع قرارداد: قیمت ثابت، ساعتی یا ترکیبی؟
خیلی از قراردادها بدون اینکه کسی دربارهاش فکر کرده باشد «قیمت ثابت» نوشته میشوند. ولی مدل قرارداد باید با میزان قطعی بودن نیازها جور باشد. اگر نیازها هنوز در حال شکل گرفتن است، قیمت ثابت یا به ضرر کارفرما تمام میشود (برنامهنویس ریسک را در قیمت حساب میکند) یا به دعوا سر هر تغییر میرسد.
| مدل | مناسب کجاست | بندی که حتماً لازم دارد | ریسک اصلی |
|---|---|---|---|
| قیمت ثابت | پروژه با نیازهای روشن و سند نیازمندی کامل | پیوست دقیق محدوده و روال قیمتگذاری تغییرات | دعوا سر اینکه هر درخواست «تغییر» است یا «جزو کار» |
| ساعتی یا روزانه | پروژه چابک، نیازهای در حال تغییر، توسعه مداوم | گزارش کار دورهای، سقف بودجه ماهانه، حق توقف | بالا رفتن هزینه بدون کنترل |
| ترکیبی | فاز اول روشن، بقیه هنوز مبهم | قیمت ثابت برای فاز اول و نرخ مشخص برای فازهای بعد | مرز مبهم بین فازها اگر خوب نوشته نشود |
| قرارداد کوتاه کشف نیاز | وقتی هنوز نمیدانید دقیقاً چه میخواهید | خروجی مشخص: سند نیازمندی و برآورد | اگر خروجی تعریف نشود، فقط چند جلسه بینتیجه میماند |
برای پروژههایی که ابهام زیادی دارند، شروع با یک قرارداد کوتاه برای نوشتن سند نیازمندی و برآورد، ریسک هر دو طرف را کم میکند. درباره این مرحله در مقاله مشاوره فنی نرمافزار بیشتر نوشتهایم.
خروجیهای قابل تحویل
«تحویل نرمافزار» دقیقاً یعنی چه؟ قرارداد باید فهرست مشخصی داشته باشد، مثلاً:
- نرمافزار نصبشده و در حال کار روی سرور کارفرما.
- کد منبع کامل در مخزنی که مالکش کارفرماست، همراه با تاریخچه تغییرات.
- مستندات نصب و راهاندازی دوباره، و فهرست متغیرها و تنظیمات.
- دسترسی مدیر به همه سرویسها (سرور، دیتابیس، پنل پیامک، درگاه پرداخت) به نام کارفرما.
- راهنمای کاربری کوتاه یا جلسه آموزش برای کارکنان.
- فهرست کتابخانهها و سرویسهای شخص ثالث و مجوزهایشان.
- فایلهای لایهباز طراحی، اگر طراحی رابط کاربری جزو کار بوده است.
جزئیات بررسی این خروجیها در روز تحویل را در مقاله تحویل گرفتن پروژه نرمافزاری آوردهایم.

پرداخت مرحلهای؛ وصل به خروجی، نه به زمان
الگوی رایج و منصفانه، پرداخت در چند مرحله است که هر مرحله به یک خروجی قابل آزمایش وصل باشد، نه به گذشت زمان. مثال:
| مرحله | خروجی قابل آزمایش | سهم نمونه از مبلغ |
|---|---|---|
| شروع | امضای قرارداد و سند محدوده کار | پیشپرداخت |
| مرحله ۱ | طرح صفحهها و ساختار داده تأییدشده | بخشی از مبلغ |
| مرحله ۲ | فرایندهای اصلی روی نسخه آزمایشی قابل استفاده | بخش بزرگتر |
| مرحله ۳ | تکمیل، انتقال داده، آزمون پذیرش | بخشی از مبلغ |
| پایان | تحویل کد، مستندات و دسترسیها | باقیمانده، گاهی بعد از دوره کوتاه رفع اشکال |
درصدها قابل مذاکرهاند و به اندازه پروژه بستگی دارند. نکته مهم این است که نه کارفرما بیشتر مبلغ را قبل از دیدن هیچ خروجی بدهد، نه برنامهنویس ماهها بدون دریافتی کار کند. در پروژههای طولانی و با شرایط تورمی، از اول روشن کنید که قیمت ثابت است یا اگر پروژه به خاطر تأخیر کارفرما طولانی شد، تعدیل میشود و با چه فرمولی.
| مرحله | خروجی | آزمون پذیرش نمونه | شرط آزاد شدن قسط |
|---|---|---|---|
| شروع | قرارداد و پیوست محدوده امضا شده | — | امضا و پیشپرداخت همزمان |
| طراحی | وایرفریم یا طرح صفحههای اصلی | کارفرما روی موبایل و دسکتاپ مسیر اصلی را طی میکند و مغایرتها را فهرست میکند | پذیرش کتبی یا پایان مهلت بررسی بدون اشکال بازدارنده |
| نسخه آزمایشی هسته | فرایندهای اصلی روی نشانی آزمایشی | چکلیست معیارهای پذیرش پیوست برای همان فرایندها سبز است | اشکال بحرانی رفع شده؛ اشکال جزئی میتواند به دوره رفع اشکال برود |
| تکمیل و داده | انتقال داده، نقشها، گزارشها | نمونه داده واقعی یا نزدیک به واقعی بدون خطای بازدارنده کار میکند | صورتجلسه آزمون پذیرش مرحله |
| تحویل نهایی | کد، مستندات، دسترسیها، انتشار | چکلیست تحویل کامل است؛ مخزن و حسابها به نام کارفرماست | پذیرش نهایی یا انقضای مهلت بررسی |
فرق این جدول با «پرداخت هر ماه یکبار» این است که تقویم بهتنهایی قسط را آزاد نمیکند. اگر مرحله آماده نیست، قسط نمیآید؛ اگر کارفرما بررسی را کش میدهد، مهلت بررسی جلوی بلاتکلیفی برنامهنویس را میگیرد. جزئیات روز تحویل را در تحویل گرفتن پروژه نرمافزاری نوشتهایم.
یک پیشنهاد منصفانه که کمتر دیده میشود: انتقال مالکیت مرحلهبهمرحله. یعنی با تسویه هر مرحله، حقوق خروجیهای همان مرحله به کارفرما منتقل شود. اینطوری اگر وسط کار جدا شدید، چیزی که پولش داده شده مال کارفرماست و چیزی که پولش داده نشده مال برنامهنویس.
تغییرات؛ بندی که همیشه فراموش میشود
تقریباً هیچ پروژه نرمافزاری بدون تغییر تمام نمیشود و این طبیعی است. مشکل وقتی پیش میآید که تغییرها شفاهی یا در پیامرسان خواسته شوند و هیچکس اثرشان را بر زمان و هزینه ثبت نکند. قرارداد باید روال سادهای داشته باشد:
- هر درخواست تغییر مکتوب ثبت شود (ایمیل یا ابزار مدیریت پروژه کافی است).
- برنامهنویس ظرف مدت مشخصی اثرش بر زمان و هزینه را اعلام کند.
- تا تأیید کتبی کارفرما اجرا نشود.
- نرخ ساعتی یا روزانه تغییرها از قبل در قرارداد آمده باشد.
تغییرهای خیلی کوچک (جابهجایی یک دکمه، عوض کردن یک متن) را میشود تا یک سقف معقول بدون هزینه پذیرفت؛ این سقف را هم بنویسید، مثلاً «تا چند ساعت کار در هر مرحله».
پیوست محدوده و جدول قیمتگذاری درخواست تغییر
پیوست محدوده کار فقط فهرست امکانات نیست. بهتر است سه لایه داشته باشد: آنچه باید ساخته شود، آنچه صریحاً خارج است، و نحوه قیمتگذاری وقتی کارفرما وسط راه چیزی اضافه میکند. بدون لایه سوم، هر پیام تلگرام میتواند بودجه را جابهجا کند.
| نوع درخواست | نمونه | اثر هزینه (الگوی رایج) | اثر زمان |
|---|---|---|---|
| اصلاح جزئی داخل محدوده | جابهجایی دکمه، اصلاح متن، تغییر رنگ در طرح تأییدشده | تا سقف ساعت رایگان هر مرحله (مثلاً ۲ تا ۴ ساعت) | معمولاً بدون جابهجایی تاریخ مرحله |
| تغییر متوسط داخل همان ماژول | فیلد جدید در فرم موجود، گزارش جدید از داده موجود | نرخ ساعتی یا روزانه از پیش نوشتهشده | تاریخ همان مرحله یا مرحله بعد جابهجا میشود |
| امکان جدید خارج از پیوست | اپ موبایل، اتصال حسابداری، نقش کاربری تازه | برآورد جدا یا الحاقیه قرارداد | ممکن است فاز جدید تعریف شود |
| تغییر تکنولوژی یا زیرساخت | عوض کردن دیتابیس، مهاجرت هاست وسط کار | برآورد جدا؛ معمولاً گرانتر از امکان معمولی | اغلب کل زمانبندی را جابهجا میکند |
| کار تکراری بهخاطر تأخیر کارفرما | محتوا دیر رسید و صفحه دوبارهکاری شد | گاهی رایگان تا سقف مشخص؛ بعد از آن با نرخ تغییر | به اندازه تأخیر کارفرما به زمان اضافه میشود |
روال پیشنهادی ساده است: درخواست در ایمیل یا ابزار پروژه ثبت شود، مجری ظرف دو تا سه روز کاری اثر زمان و هزینه را بگوید، و تا تأیید کتبی کارفرما اجرا نشود. اگر نرخ تغییر را از روز اول ننویسید، هر بار باید دوباره مذاکره کنید؛ همانجا بیشتر پروژهها گیر میکنند.
اشکال است یا امکان جدید؟
بیشترین بحث بعد از تحویل سر همین سؤال است. قاعده ساده این است: اگر چیزی در سند نیازمندی آمده و درست کار نمیکند، اشکال است و رفعش رایگان است. اگر در سند نیامده، حتی اگر به نظر «بدیهی» برسد، امکان جدید است. چند نمونه:
| موقعیت | اشکال یا امکان جدید؟ | چرا |
|---|---|---|
| فرم ثبت سفارش با شماره موبایل درست هم خطا میدهد | اشکال | ثبت سفارش در محدوده کار بوده و کار نمیکند |
| کارفرما خروجی اکسل از سفارشها میخواهد ولی در سند نیامده | امکان جدید | در محدوده کار تعریف نشده بود |
| تاریخها میلادی نمایش داده میشوند در حالی که سند تاریخ شمسی خواسته | اشکال | با نیاز نوشتهشده مطابقت ندارد |
| بعد از تحویل، کارفرما درگاه پرداخت دیگری اضافه میخواهد | امکان جدید | اتصال تازهای است که قبلاً خواسته نشده |
| سایت بعد از بهروزرسانی یک سرویس بیرونی از کار میافتد | بستگی به قرارداد دارد | باید در بند پشتیبانی تکلیفش روشن شده باشد |
همین جدول نشان میدهد چرا سند نیازمندی دقیق اینقدر مهم است: بدون آن، هر دو طرف میتوانند درباره هر موردی ادعای خودشان را داشته باشند.
آزمون و پذیرش
«تمام شده» باید تعریف داشته باشد. در قرارداد بنویسید هر مرحله با چه آزمونی پذیرفته میشود (معمولاً همان معیارهای پذیرش سند نیازمندی)، کارفرما چند روز کاری برای بررسی و اعلام اشکالها فرصت دارد، و اگر در این مهلت چیزی اعلام نشد، مرحله پذیرفتهشده حساب میشود. این آخری برای برنامهنویس مهم است، چون بدون آن ممکن است ماهها منتظر تأیید بماند.
اشکالها را هم دستهبندی کنید: اشکالی که جلوی کار اصلی را میگیرد باید قبل از پذیرش رفع شود؛ اشکالهای جزئی میتوانند در دوره رفع اشکال برطرف شوند و جلوی پذیرش را نگیرند. نشانی آزمایشی را از قبل مشخص کنید تا کارفرما با گوشی و لپتاپ خودش مسیر را طی کند، نه فقط اسکرینشاتی که برایش فرستادهاند.
اگر داده واقعی حساس است، برای آزمون پذیرش از داده ناشناس یا محیط جدا استفاده کنید و در بند محرمانگی هم تکلیف کپی محلی داده را روشن کنید. پذیرش مرحلهای یعنی هر قسط پشت یک آزمون مشخص است؛ پذیرش فقط در پایان پروژه معمولاً فشار را به هفته آخر میاندازد و همانجا بیشترین دعوا شکل میگیرد.

سطح اشکال در پذیرش؛ چه چیزی جلوی قسط را میگیرد
بدون دستهبندی اشکال، کارفرما میتواند با چند ایراد ظاهری قسط را نگه دارد و برنامهنویس میتواند اشکال جدی را «جزئی» جا بزند. یک دستهبندی ساده در قرارداد یا پیوست پذیرش کافی است:
| سطح | نمونه | اثر روی پذیرش مرحله | مهلت رفع رایج |
|---|---|---|---|
| بحرانی | ورود کار نمیکند، ثبت سفارش خطا میدهد، پرداخت ثبت نمیشود | پذیرش و قسط متوقف میماند | چند روز کاری، قبل از پذیرش |
| اصلی | گزارش اصلی ناقص است، نقش ادمین دسترسی لازم را ندارد | معمولاً باید قبل از پذیرش رفع شود مگر توافق کتبی خلاف آن باشد | همان مرحله یا ابتدای مرحله بعد |
| جزئی | غلط املایی، فاصلهگذاری، ناسازگاری جزئی ظاهر در یک مرورگر | مانع پذیرش نیست؛ وارد فهرست رفع اشکال میشود | دوره رفع اشکال پس از تحویل |
| پیشنهاد بهبود | «بهتر است فیلتر دیگری هم باشد» | امکان جدید است، نه اشکال | درخواست تغییر جدا |
کارفرما باید اشکالها را در مهلت بررسی بهصورت فهرستدار بفرستد، نه در چند پیام پراکنده. مجری هم باید برای هر مورد سطح پیشنهادی و زمان رفع را اعلام کند. اگر سر سطح به توافق نرسیدید، همانجا نماینده دو طرف تصمیم میگیرند؛ نکشیدنش به هفتههای بعد فقط هزینه اضافه میسازد.
تعهدهای کارفرما
خیلی از تأخیرها از سمت کارفرماست: محتوا دیر میرسد، تصمیمها هفتهها طول میکشد، دسترسی به سرور یا نرمافزار حسابداری داده نمیشود. قرارداد منصفانه این تعهدها را هم مینویسد: یک نماینده مشخص با اختیار تصمیم، مهلت پاسخ به سؤالها و بررسیها، تأمین محتوا و دادهها تا تاریخ مشخص، و اینکه تأخیر کارفرما زمانبندی را به همان اندازه جابهجا میکند. این بند از برنامهنویس محافظت میکند، ولی به نفع کارفرما هم هست؛ چون مسئولیتها را روشن میکند و پروژه را جلو میبرد.
مالکیت کد، دادهها و حسابها
در پروژه سفارشی، کارفرما معمولاً انتظار دارد مالک کد باشد؛ ولی این انتظار باید صریح نوشته شود. برخی منابع حقوقی، از جمله گروه حقوقی فرآمد، یادآوری میکنند که اگر توافق صریحی نباشد، ممکن است حقوق مادی نزد پدیدآورنده بماند. بنویسید که حقوق مادی کد سفارشی پس از تسویه به کارفرما منتقل میشود و استثناها را مشخص کنید.
| دارایی | مالکیت پیشنهادی | نکتهای که باید نوشته شود |
|---|---|---|
| کد سفارشی همین پروژه | کارفرما، پس از تسویه هر مرحله | حق تغییر، توسعه و سپردن به تیم دیگر |
| ماژولها و ابزارهای قبلی برنامهنویس | برنامهنویس | مجوز استفاده دائمی برای کارفرما در همین پروژه |
| کتابخانههای متنباز | طبق مجوز خودشان | فهرستشان تحویل شود |
| دادههای مشتریان و دیتابیس | کارفرما، بدون استثنا | خروجی کامل داده در هر زمان قابل دریافت باشد |
| دامنه، سرور و حساب سرویسها | به نام کارفرما از روز اول | برنامهنویس فقط دسترسی فنی دارد |
| طراحی رابط کاربری و فایلهای لایهباز | کارفرما، اگر جزو کار بوده | در فهرست خروجیها بیاید |
جزئیات بیشتر، از جمله تفاوت حقوق مادی و معنوی، در مقاله مالکیت سورس کد سایت آمده است.
لایسنس شخص ثالث و متنباز را جدا بنویسید
کد سفارشی شما یک چیز است؛ کتابخانه متنباز و سرویس پولی چیز دیگر. اگر قرارداد فقط بگوید «همه کدها مال کارفرماست»، بعداً سر لایسنسهایی که قابل انتقال نیستند گیر میافتید. پیشنهاد عملی:
| نوع جزء | تکلیف پیشنهادی | خروجی تحویل |
|---|---|---|
| کد نوشتهشده برای همین پروژه | حقوق مادی پس از تسویه مرحله به کارفرما | مخزن با تاریخچه کامل |
| ماژول آماده مجری از پروژههای قبل | مال مجری؛ مجوز استفاده دائمی در همین محصول | فهرست ماژولها در پیوست |
| کتابخانه متنباز | طبق مجوز خودش (مثلاً MIT یا GPL) | فهرست وابستگیها و نسخه |
| سرویس پولی (نقشه، پیامک، ذخیره ابری) | حساب و هزینه تمدید با کارفرما | راهنمای اتصال و محل کلیدها |
| قالب یا افزونه خریداریشده | لایسنس به نام کارفرما خریداری شود | فاکتور و کد لایسنس |
از روز اول مخزن را به نام سازمان کارفرما بسازید و برنامهنویس را بهعنوان همکار اضافه کنید، نه برعکس. اگر کد فقط روی لپتاپ مجری است، در عمل هنوز مالکیتی که روی کاغذ نوشتهاید را در دست ندارید.
دامنه، اینماد، درگاه و حسابهای ایرانی به نام کیست؟
در پروژه وب داخل ایران، چند دارایی هست که اگر به نام برنامهنویس بماند، بعداً گران تمام میشود. اینها را از روز اول در قرارداد یا پیوست بنویسید. این راهنما جای مشاوره حقوقی یا مقرراتی نیست؛ فقط چکلیست عملی کارفرماست:
| دارایی | وضعیت پیشنهادی | چرا مهم است | چه بنویسید |
|---|---|---|---|
| دامنه .ir (پنل ایرنیک / IRNIC) | به نام کارفرما یا شرکت کارفرما | بدون دامنه، برند و ایمیل سازمانی گیر میافتد | شناسه ایرنیک، ایمیل بازیابی و رمز پنل از روز ثبت مال کارفرماست؛ مجری فقط دسترسی فنی موقت دارد |
| دامنه بینالمللی | به نام کارفرما در رجیسترار | تمدید و انتقال باید دست شما باشد | حساب رجیسترار و قفل انتقال در اختیار کارفرما |
| نماد اعتماد الکترونیکی (اینماد) | به نام کسبوکار کارفرما | فروشگاه و درگاه معمولاً به اینماد وابستهاند | پیگیری مدارک با کارفرما؛ مجری فقط راهنمایی فنی میدهد مگر صریح در محدوده آمده باشد |
| درگاه پرداخت | پذیرنده به نام کارفرما | پول مشتری باید به حساب شما بنشیند | پنل درگاه، تسویه و مدارک هویتی مال کارفرما؛ کلید فنی در مخزن امن کارفرما |
| پیامک و سرویسهای ابری | حساب و کیفپول به نام کارفرما | قطع همکاری نباید سرویس را خاموش کند | موجودی، فاکتور و دسترسی ادمین مال کارفرماست |
| هاست و سرور | قرارداد میزبانی به نام کارفرما | بکاپ و انتقال وابسته به صاحب قرارداد است | اگر مجری موقتاً میزبانی میکند، مهلت و روش انتقال کامل نوشته شود |
اگر الان بخشی از اینها به نام فرد دیگری است، قبل از توسعه جدید همان را اصلاح کنید؛ وسط پروژه معمولاً سختتر و پرهزینهتر است. برای بودجه کلی ساخت پنل هم میتوانید هزینه ساخت پنل مدیریت را ببینید.
سرور، پشتیبانگیری و امنیت
قراردادهای زیادی درباره اینکه «نسخه پشتیبان با کیست؟» ساکتاند، تا روزی که دادهای از دست برود. چند چیز را روشن کنید: سرور را چه کسی تهیه و مدیریت میکند، پشتیبانگیری با چه فاصلهای و کجا انجام میشود، چه کسی گاهی بازگردانی آزمایشی انجام میدهد، و حداقلهای امنیتی (مثل رمزنگاری رمز عبور کاربران، محدود کردن دسترسی پنل مدیریت و بهروز نگه داشتن کتابخانهها) جزو تعهد برنامهنویس هست یا نه. اگر میزبانی با برنامهنویس است، امکان انتقال به سرور دیگر و تحویل نسخه کامل را هم بنویسید.
دوره رفع اشکال و پشتیبانی
«سه ماه پشتیبانی رایگان» بدون تعریف، خودش منبع اختلاف است. سه مفهوم را از هم جدا کنید و در قرارداد جدا بنویسید:
| مفهوم | شامل چیست | معمولاً هزینه | مدت نمونه |
|---|---|---|---|
| رفع اشکال پس از تحویل | مغایرت با پیوست نیازمندی؛ باگ در مسیر اصلی | رایگان در دوره توافقشده | ۳۰ تا ۹۰ روز پس از پذیرش نهایی |
| پشتیبانی و نگهداری | بهروزرسانی امنیتی، بکاپ، پایش، پاسخ به اختلال زیرساخت | قرارداد ماهانه یا بسته ساعتی | ماهانه، قابل تمدید |
| توسعه و امکان جدید | قابلیت تازهای که در پیوست نبوده | برآورد جدا یا نرخ روزانه | پروژه یا اسپرینت جدا |
| آموزش و همراهی کاربر | جلسه آموزش اضافه، فیلم، پاسخ به سؤال کاربری تکراری | اغلب خارج از رفع اشکال | تعداد جلسه در قرارداد |
زمان پاسخ به اشکالهای فوری را هم بنویسید و معلوم کنید ساعت کاری است یا تقویمی. اگر بعد از تحویل نگهداری ماهانه لازم دارید، مقاله پشتیبانی و نگهداری ماهانه سایت کمک میکند بندهایش را درست ببندید.
تأخیر و وجه التزام
جریمه تأخیر میتواند انگیزه خوبی برای پایبندی به زمانبندی باشد، به شرط اینکه منصفانه نوشته شود. جریمه یکطرفه و سنگین معمولاً برنامهنویسهای باتجربه را از پروژه دور میکند و فقط کسانی امضا میکنند که از اول قصد پایبندی ندارند.
| موضوع | نسخه منصفانه | نسخه دردسرساز |
|---|---|---|
| مبنای محاسبه | درصد کم از مبلغ همان مرحله برای هر روز یا هفته تأخیر | مبلغ ثابت سنگین از کل قرارداد |
| سقف | سقف مشخص، مثلاً بخشی از مبلغ مرحله | بدون سقف |
| استثناها | تأخیر کارفرما و شرایط قهری حساب نمیشود | هیچ استثنایی ندارد |
| دوطرفه بودن | تأخیر کارفرما در پرداخت هم اثر دارد | فقط برنامهنویس جریمه میشود |
محرمانگی و دادهها
برنامهنویس در طول پروژه به داده مشتریها، قیمتها و فرایندهای داخلی دسترسی پیدا میکند. بند محرمانگی باید اطلاعات محرمانه را تعریف کند، استفاده از آن را به همین پروژه محدود کند و بعد از پایان همکاری هم معتبر بماند. برنامهنویس هم بعد از پایان کار باید نسخههای محلی داده واقعی را پاک کند. اگر برنامهنویس میخواهد پروژه را در نمونهکارهایش نشان دهد، از قبل توافق کنید چه چیزی را میتواند نشان دهد.
فسخ و کار نیمهتمام
هیچکس با فکر قطع همکاری قرارداد نمیبندد، ولی این بند لازم است. قرارداد باید بگوید هر طرف در چه شرایطی میتواند فسخ کند، با چه مهلت اطلاع، و مهمتر از همه: کار انجامشده تا آن لحظه چطور ارزشگذاری و تسویه میشود و برنامهنویس ظرف چند روز چه چیزهایی را تحویل میدهد (کد فعلی، دسترسیها، مستندات موجود). اگر کد در طول پروژه مرتب در مخزن کارفرما ثبت شده باشد، این مرحله خیلی سادهتر است. متن نهایی فسخ را با حقوقدان هماهنگ کنید؛ جدول زیر فقط قدم عملی است.
| قدم | چه کاری انجام شود | خروجی قابل بررسی |
|---|---|---|
| ۱. اطلاع کتبی | فسخ یا تعلیق با تاریخ اثر و دلیل خلاصه اعلام شود | ایمیل یا نامه با تاریخ |
| ۲. توقف کار جدید | امکان تازه شروع نشود؛ فقط حفظ وضعیت و تحویل | لیست کارهای باز |
| ۳. صورتوضعیت | درصد پیشرفت مرحله جاری و مراحل پذیرفتهشده جمع شود | جدول مبلغ قابل پرداخت / قابل استرداد |
| ۴. تحویل فنی | کد، شاخهها، مستندات، کلیدها، بکاپ و دسترسیها | چکلیست تحویل امضاشده |
| ۵. دوره کوتاه دسترسی | مجری برای رفع ابهام تحویل، چند روز دسترسی محدود نگه دارد | تاریخ قطع دسترسی نهایی |
| ۶. تسویه و آزادسازی ضمانت | پس از تأیید تحویل، ضمانت یا چک طبق قرارداد آزاد شود | رسید تسویه |
بعضی کارفرماها برای پروژههای بزرگ، بخشی از مبلغ آخر را تا تحویل کامل کد و مستندات نزد خود نگه میدارند یا از ضمانت بانکی/چک تضمین استفاده میکنند. اگر چنین ترتیبی میگذارید، شرایط آزادسازی را دقیق بنویسید و حتماً با مشاور حقوقی هماهنگ کنید؛ این متن توصیه حقوقی نیست. آنچه در عمل اختلاف را کم میکند، مخزن بهروز کارفرما و ممنوعیت قطع یکطرفه سرویس است.
یک جمله کلیدی هم اضافه کنید: هیچکدام از طرفین حق ندارد برای گرفتن طلبش سایت، سرور یا داده طرف دیگر را از دسترس خارج کند؛ اختلاف مالی فقط از مسیر حل اختلاف پیگیری میشود. این بند جلوی رایجترین و پرهزینهترین دعوای پروژههای نیمهکاره را میگیرد. اگر الان در چنین وضعی هستید، مقاله پروژه نیمهکاره نرمافزاری را ببینید.
حل اختلاف
بهتر است مسیر حل اختلاف پلهای باشد: اول مذاکره مستقیم در مهلت مشخص، بعد داوری یک کارشناس یا مرجع آشنا با کارهای فنی (مثلاً داور مرضیالطرفین یا داوری مرتبط با نظام صنفی رایانهای)، و فقط در نهایت مراجع قضایی. داوری تخصصی معمولاً سریعتر است و داور میتواند کد و سند نیازمندی را واقعاً بررسی کند.
برای اینکه مذاکره اول واقعاً کار کند، مهلتش را کوتاه و مکتوب بگذارید؛ مثلاً ده روز کاری از تاریخ اعلام اختلاف. در همان مرحله، طرفین اسناد مشترک را ردوبدل کنند: پیوست نیازمندی، صورتجلسههای پذیرش، درخواستهای تغییر تأییدشده و گزارش مخزن. بدون این مدارک، حتی داور فنی هم بیشتر حدس میزند تا رأی مستند. باز هم تأکید میکنیم انتخاب مرجع و متن دقیق بند حل اختلاف کار مشاور حقوقی است.
نمونه جملهبندی چند بند کلیدی
این جملهها فقط برای این است که بدانید یک بند روشن چه شکلی دارد. متن نهایی را با شرایط پروژه و با کمک حقوقدان تنظیم کنید.
- محدوده کار: «شرح کامل خدمات در پیوست شماره ۱ (سند نیازمندی) آمده و جزء جدانشدنی این قرارداد است. هر امکانی که در این پیوست نیامده، خارج از تعهد مجری است.»
- تغییرات: «هر درخواست تغییر بهصورت کتبی ثبت میشود. مجری ظرف سه روز کاری اثر آن را بر زمان و هزینه اعلام میکند و اجرای آن منوط به تأیید کتبی کارفرماست.»
- پذیرش: «کارفرما ظرف پنج روز کاری پس از تحویل هر مرحله، اشکالها را کتبی اعلام میکند. در صورت عدم اعلام در این مهلت، مرحله پذیرفتهشده تلقی میشود.»
- مالکیت: «با تسویه هر مرحله، حقوق مادی کد و طراحیهای همان مرحله به کارفرما منتقل میشود. ابزارهایی که مجری پیش از این قرارداد داشته، با مجوز استفاده دائمی در اختیار کارفرما قرار میگیرد.»
- فسخ: «در صورت فسخ، کار تا آخرین مرحله پذیرفتهشده بهعلاوه سهم پیشرفت مرحله جاری تسویه میشود و مجری ظرف پنج روز کاری کد، دسترسیها و مستندات موجود را تحویل میدهد.»
نشانههای هشدار در قراردادی که به شما پیشنهاد میشود
اگر برنامهنویس یا شرکت متن قرارداد را پیشنهاد کرده، این موارد را دقیقتر بخوانید و دربارهشان سؤال کنید:
| نشانه | چرا مهم است | چه بپرسید |
|---|---|---|
| بیشتر مبلغ پیش از هر خروجی | ریسک کاملاً به سمت کارفرما میرود | میشود پرداخت را به خروجیهای مرحلهای وصل کرد؟ |
| سکوت درباره کد | نمیشود فرض کرد کد مال شماست | کد کجا و چه زمانی تحویل میشود؟ |
| میزبانی اجباری نزد سازنده | وابستگی دائمی میسازد | اگر بخواهم سرور را عوض کنم چه میشود؟ |
| «تحویل» تعریف نشده | پروژه هر وقت ممکن است تمامشده اعلام شود | معیار پذیرش هر مرحله چیست؟ |
| هزینههای جانبی نامشخص | هزینه واقعی بعداً معلوم میشود | لایسنسها، پیامک و هاست با کیست؟ |
| فسخ فقط به نفع یک طرف | کار انجامشده ممکن است تحویل نشود | در فسخ، چه چیزی و ظرف چند روز تحویل میشود؟ |
| دامنه یا اینماد به نام مجری | وابستگی و ریسک قطع سرویس | انتقال به نام کارفرما قبل از توسعه اصلی؟ |
| سکوت درباره لایسنسهای پولی | هزینه تمدید بعداً غافلگیرتان میکند | فهرست سرویسهای شخص ثالث و مسئول پرداخت کیست؟ |
| پذیرش فقط با امضای مجری | «تمام شده» یکطرفه اعلام میشود | مهلت بررسی کارفرما و معیار پذیرش کجاست؟ |
| ممنوعیت استخدام برنامهنویس جایگزین | بعد از قطع همکاری گیر میافتید | حق واگذاری نگهداری به تیم دیگر بعد از تسویه؟ |
طرح این سؤالها نشانه بیاعتمادی نیست؛ برنامهنویس یا شرکت حرفهای معمولاً از قرارداد روشن استقبال میکند. اگر هنوز بین فریلنسر و شرکت مردد هستید، مقاله فریلنسر یا شرکت طراحی سایت را هم ببینید.
مثال فرضی: قرارداد پنل سفارش برای یک پخشکننده
این مثال فرضی است و فقط برای نشان دادن کنار هم قرار گرفتن بندهاست. یک قرارداد چهارماهه را در نظر بگیرید: سند نیازمندی دوازدهصفحهای پیوست است؛ موارد خارج از محدوده (اپ موبایل، اتصال مستقیم به حسابداری) صریح نوشته شده؛ فاز اول قیمت ثابت دارد و توسعههای بعدی با نرخ روزانه مشخص؛ پرداخت در پنج مرحله به خروجیهای قابل آزمایش وصل است؛ تغییرها با ایمیل ثبت میشوند؛ کارفرما برای بررسی هر مرحله پنج روز کاری فرصت دارد و متعهد است داده مشتریها را تا پایان ماه اول تحویل دهد؛ کد در مخزن کارفرما ثبت میشود و مالکیت مرحلهبهمرحله منتقل میشود؛ پشتیبانگیری روزانه با مجری و بازگردانی آزمایشی ماهانه است؛ دو ماه رفع اشکال رایگان بعد از تحویل دارد؛ و در صورت فسخ، کار تا آخرین مرحله تأییدشده بهعلاوه سهم مرحله جاری تسویه و کد ظرف پنج روز تحویل میشود.
در همین مثال فرضی، دامنه و پنل پیامک از روز اول به نام شرکت پخش است، درگاه روی پذیرنده کارفرماست، و سقف سه ساعت اصلاح جزئی در هر مرحله بدون هزینه اضافه آمده است. وقتی کارفرما در ماه سوم «خروجی اکسل مدیریتی» خواست که در پیوست نبود، همان درخواست بهعنوان تغییر متوسط با دو روز کاری و نرخ روزانه ثبت و تأیید شد؛ نه اینکه وسط چت تصویب شود. این جزئیات کوچک همان چیزهایی است که در اختلاف واقعی به کار میآید.

چکلیست قبل از امضای قرارداد برنامهنویسی
- سند نیازمندی یا محدوده کار پیوست و جزء قرارداد است.
- موارد خارج از محدوده صریح نوشته شدهاند.
- نوع قرارداد (قیمت ثابت، ساعتی یا ترکیبی) با میزان روشن بودن نیازها جور است.
- فهرست خروجیهای قابل تحویل شامل کد، مستندات و دسترسیهاست.
- پرداختها به خروجیهای قابل آزمایش وصلاند.
- روال ثبت و قیمتگذاری تغییرات و نرخ آن مشخص است.
- معیار پذیرش و مهلت بررسی هر مرحله نوشته شده است.
- تعهدهای کارفرما و اثر تأخیرش بر زمانبندی آمده است.
- انتقال مالکیت کد و داده و استثناهای آن صریح است.
- دامنه، سرور و حساب سرویسها به نام کارفرماست.
- مسئولیت پشتیبانگیری و حداقلهای امنیتی روشن است.
- دوره رفع اشکال از پشتیبانی جدا و مدتدار است.
- جریمه تأخیر (اگر هست) دوطرفه، سقفدار و با استثناهای روشن است.
- تکلیف فسخ، تحویل کار نیمهتمام و ممنوعیت از دسترس خارج کردن سایت روشن است.
- محرمانگی و مسیر حل اختلاف (مذاکره، داوری) نوشته شده است.
راهنماهای تازه مرتبط؛ آبان ۱۴۰۵
- استعلام قیمت ساخت نرم افزار ۱۴۰۵؛ قرارداد خوب از سند استعلام قیمت روشن شروع میشود؛ نمونه سند نیازمندی و مقایسه پیشنهاد اینجاست.
- خرید اسکریپت آماده یا برنامه نویسی اختصاصی؛ اگر بخشی از کار اسکریپت آماده است، بند لایسنس و پشتیبانی آن را جدا در قرارداد بنویسید.
- بهترین شرکت طراحی سایت تهران و ایران ۱۴۰۵؛ ملاکهای انتخاب شرکت طراحی سایت و نرمافزار، قبل از رسیدن به مرحله قرارداد.
مشاوره پیش از تصمیم: اگر میخواهید همین موضوع را روی پروژه خودتان بسنجید، بازه هزینه را در صفحه قیمتها ببینید و برای یک گفتوگوی کوتاه با ۰۹۹۱۵۶۱۵۹۴۶ تماس بگیرید، در تلگرام پیام بدهید یا فرم تماس را پر کنید.
سؤالهای رایج
برای پروژه کوچک هم قرارداد لازم است؟
بله، ولی میتواند کوتاه باشد. حتی یک قرارداد دوصفحهای با محدوده کار، مراحل پرداخت، تحویل کد و دوره رفع اشکال، جلوی بیشتر اختلافها را میگیرد.
نمونه قرارداد اینترنتی کافی است؟
نقطه شروع خوبی است، ولی باید با پروژه شما تطبیق داده شود. بیشتر نمونهها پیوست محدوده کار، معیار پذیرش و بند خروج درست ندارند؛ یعنی همان بخشهایی که بیشترین اختلاف را حل میکنند.
پیشپرداخت چند درصد معقول است؟
بسته به پروژه و طرفین فرق میکند. اصل مهم این است که پیشپرداخت با کار مرحله اول تناسب داشته باشد و بقیه پرداختها به خروجیهای قابل آزمایش وصل باشند.
قیمت ثابت بهتر است یا ساعتی؟
اگر نیازها روشن و نوشتهشدهاند، قیمت ثابت پیشبینیپذیرتر است. اگر هنوز در حال کشف نیازها هستید، مدل ساعتی با سقف بودجه یا مدل ترکیبی معمولاً منصفانهتر است و دعوای کمتری دارد.
چک ضمانت بگیریم یا بدهیم؟
در برخی پروژهها رایج است. اگر استفاده میکنید، شرایط استفاده و زمان برگرداندن چک را دقیق بنویسید و حتماً با حقوقدان مشورت کنید.
قرارداد با فریلنسر با شرکت فرق دارد؟
بندها هماناند. در قرارداد با فریلنسر، ثبت منظم کد در مخزن کارفرما و برنامه جایگزینی برای وقتی که در دسترس نیست اهمیت بیشتری دارد. معیارهای انتخاب را در مقاله استخدام برنامهنویس پروژهای آوردهایم.
قرارداد را چه کسی بنویسد؟
فرقی نمیکند پیشنویس از طرف کدام طرف باشد؛ مهم این است که هر دو آن را بند به بند بخوانند و سؤالهایشان را قبل از امضا بپرسند. برای پروژههای بزرگ، هزینه بازبینی حقوقدان را در بودجه بگذارید. برای برآورد کلی بودجه پروژه هم میتوانید مقاله هزینه ساخت پنل مدیریت اختصاصی را ببینید.
قالب قرارداد همسان نظام صنفی (نماتن) را مستقیم امضا کنیم؟
قالبهای همسان نظام صنفی رایانهای نقطه شروع رسمی خوبی برای پروژههای بزرگاند، چون پیوست فنی، حقالزحمه، زمانبندی و محرمانگی را جدا میکنند. برای پروژه کوچک یا متوسط معمولاً باید کوتاه و بومیسازی شوند؛ پیوست محدوده و معیار پذیرش را خودتان پر کنید و متن نهایی را با مشاوری که قرارداد فناوری دیده بررسی کنید.
اگر فقط قرارداد طراحی سایت داریم، برای نرمافزار سفارشی کافی است؟
اغلب نه. قرارداد طراحی سایت معمولاً روی صفحه و ظاهر متمرکز است؛ نرمافزار سفارشی به مخزن کد، آزمون پذیرش، لایسنس شخص ثالث، مهاجرت داده و بند فسخ فنیتر نیاز دارد. اگر پروژه شما پنل و منطق کسبوکار دارد، بندهای این راهنما را به همان قرارداد اضافه کنید یا قرارداد جدا بنویسید.
سند نیازمندی باید پیوست قرارداد شود؟
بله، بهتر است. وقتی شرح کار، فهرست امکانات و معیار پذیرش پیوست قرارداد باشد، بحث «این جزو کار بود یا نه» با مراجعه به همان سند حل میشود و درخواست تغییر هم قیمت جدا میگیرد.
مطالب مرتبط
- مالکیت سورس کد سایت؛ بند انتقال کد، مخزن و چکلیست قبل از امضا
- تحویل گرفتن پروژه نرمافزاری؛ صورتجلسه و آزمون روز تحویل
- پروژه نیمهکاره نرمافزاری؛ وقتی همکاری وسط راه قطع شده
- سند نیازمندی نرمافزار؛ پیوستی که قرارداد بدون آن لنگ است
- مشاوره فنی نرمافزار؛ فاز کشف نیاز قبل از قیمت ثابت
- پشتیبانی و نگهداری ماهانه سایت؛ بعد از دوره رفع اشکال
- هزینه ساخت پنل مدیریت و امویپی در ۸ هفته؛ برای همخوان کردن بودجه با بندهای قرارداد
- فریلنسر یا شرکت و استخدام برنامهنویس پروژهای؛ انتخاب طرف قرارداد
- مقایسه پروپوزال طراحی سایت؛ قبل از رسیدن به متن قرارداد
قرارداد شفاف با پونوکد
پونوکد پیش از شروع هر پروژه، محدوده کار، مراحل، خروجیهای قابل تحویل و شرایط تحویل کد را مکتوب میکند و کد را در مخزنی به نام خود کارفرما نگه میدارد. خدمات پونوکد، طراحی سایت، پنل و داشبورد اختصاصی و عوامل قیمت را ببینید و برای مشاوره رایگان با ما تماس بگیرید: ۰۹۹۱۵۶۱۵۹۴۶، تلگرام t.me/resonea یا فرم تماس.
اگر به وبلاگهای حوزه تکنولوژی روز دنیا علاقهمندید، میتوانید به وبسایت شخصی من هم سر بزنید: ramineslami.ir/blogs



